Con mất kiểm soát cảm xúc, cha mẹ nên dỗ dành hay phớt lờ?

Những phản ứng sai lầm của cha mẹ khi trẻ mất kiểm soát cảm xúc

Trẻ khóc lóc, la hét hoặc nổi giận ở nơi công cộng thường khiến cha mẹ rơi vào tình huống khó xử. Không ít người cảm thấy xấu hổ, sốt ruột khi con không chịu nín khóc, từ đó phản ứng bằng sự tức giận thay vì tìm hiểu nguyên nhân. Tuy nhiên, cách người lớn đối diện với những cơn bùng nổ cảm xúc của trẻ có thể ảnh hưởng đến khả năng nhận diện, biểu đạt và điều chỉnh cảm xúc của con trong quá trình trưởng thành.

Trên thực tế, khi trẻ đang bị cảm xúc chi phối, những lời trách móc, đe dọa hoặc yêu cầu phải lập tức ngừng khóc khó có thể giúp con bình tĩnh một cách thực sự. Trẻ có thể im lặng vì sợ hãi nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc đã hiểu và biết cách xử lý cảm xúc của mình.

Một nghiên cứu của Đại học Cambridge (Anh) phối hợp University College Dublin (Ireland) thực hiện trên hơn 7.500 trẻ em cho thấy, những trẻ thường xuyên bị “kỷ luật khắc nghiệt” gồm quát mắng, phạt thể chất hoặc cô lập, có nguy cơ gặp vấn đề tâm lý cao hơn đến 50% khi bước vào tuổi đi học. Kết luận nhấn mạnh rằng, kỷ luật nặng nề không giúp trẻ nghe lời hơn mà còn làm tăng lo âu, stress và hành vi chống đối.

Theo UPI News (Mỹ), trẻ chịu hình phạt cảm xúc hoặc thể chất liên tục dễ rơi vào các dạng stress sớm, từ đó phát triển hành vi né tránh, thu mình hoặc bùng nổ cảm xúc không kiểm soát. Báo này dẫn chứng rằng, việc la hét và đe doạ khiến não trẻ phản ứng tương tự như khi đối mặt với nguy hiểm thật sự.

Ảnh minh họa

Bên cạnh cách ứng xử bằng sự tức giận, một số cha mẹ lại tìm cách đáp ứng mọi yêu cầu của con để chấm dứt tiếng khóc. Người khác lựa chọn phớt lờ, cho rằng trẻ sẽ tự điều chỉnh nếu không nhận được sự chú ý. Tuy nhiên, cả hai cách ứng xử này đều có thể không phù hợp nếu được áp dụng một cách máy móc, bất kể nguyên nhân và trạng thái cảm xúc của trẻ.

Việc liên tục nhượng bộ có thể khiến trẻ khó học cách chấp nhận giới hạn, trong khi sự thờ ơ kéo dài có thể khiến trẻ cảm thấy cô đơn, không được lắng nghe. Tạp chí Psychology Today chỉ ra rằng, phớt lờ cảm xúc của trẻ hoặc xem nhẹ nỗi buồn, sự thất vọng khiến trẻ hình thành niềm tin tiêu cực rằng “cảm xúc là điều sai trái”. Điều này làm tăng nguy cơ stress, lo âu và khó khăn trong phát triển cảm xúc xã hội sau này.

Vì vậy, điều quan trọng không phải là buộc trẻ ngừng khóc càng nhanh càng tốt mà là giúp con vượt qua cảm xúc mạnh theo cách an toàn, đồng thời hiểu rằng không phải mọi hành vi đều được chấp nhận.

Cha mẹ cần làm gì khi trẻ bùng nổ cảm xúc?

Trước hết, người lớn cần phân biệt giữa cảm xúc và hành vi của trẻ. Buồn bã, thất vọng, tức giận hay sợ hãi đều là những trạng thái tâm lý tự nhiên, không phải điều trẻ cần bị trách phạt. Thay vì yêu cầu con lập tức nín khóc, cha mẹ nên tạo điều kiện để trẻ được bộc lộ cảm xúc trong giới hạn an toàn.

Nhà tâm lý học Đức Carola Schuster nhấn mạnh vai trò của việc cha mẹ kiểm soát cảm xúc của chính mình khi đối diện với trẻ đang khóc. Người lớn càng nóng giận, tình huống càng dễ trở nên căng thẳng. Vì vậy, cha mẹ nên giữ giọng nói bình tĩnh, tránh quát tháo hoặc đưa ra những lời phán xét về tính cách của con.

Trong trường hợp trẻ khóc lóc ở nơi công cộng, cha mẹ có thể đưa con đến một không gian yên tĩnh, an toàn hơn nếu điều kiện cho phép. Việc này không nhằm trừng phạt hay cô lập trẻ mà giúp giảm bớt những kích thích xung quanh để con có thời gian ổn định. Cha mẹ cũng không nhất thiết phải giải thích dài dòng ngay khi trẻ đang la hét hoặc mất bình tĩnh, bởi lúc ấy con có thể chưa sẵn sàng tiếp nhận lời khuyên.

Sau khi tạo được không khí bình tĩnh, cha mẹ nên chủ động lắng nghe và giúp trẻ gọi tên cảm xúc. Thay vì hỏi dồn dập hoặc phỏng đoán nguyên nhân, người lớn có thể nhẹ nhàng nói: “Có phải con đang buồn vì chuyện gì đó không?” hoặc “Mẹ thấy con đang rất tức giận, con muốn kể cho mẹ nghe chuyện gì đã xảy ra không?”.

Những câu nói như vậy giúp trẻ nhận ra cảm xúc của mình được quan tâm, đồng thời mở ra cơ hội để con diễn đạt điều đang khiến bản thân khó chịu. Nếu trẻ chưa muốn chia sẻ, cha mẹ có thể cho con thêm thời gian, thay vì ép buộc hoặc liên tục đặt câu hỏi.

Khi trẻ đã bình tĩnh hơn, người lớn mới nên cùng con tìm hiểu nguyên nhân và thảo luận cách giải quyết. Chẳng hạn, nếu trẻ tức giận vì bị bạn làm hỏng đồ chơi, cha mẹ có thể thừa nhận sự thất vọng của con, đồng thời giải thích rằng đánh bạn hoặc phá đồ của người khác không phải cách giải quyết phù hợp. Thay vào đó, trẻ có thể nói rõ cảm xúc, nhờ người lớn hỗ trợ hoặc cùng bạn tìm cách khắc phục vấn đề.

Cách tiếp cận này giúp trẻ hiểu rằng cảm xúc của mình luôn được tôn trọng, nhưng không phải mọi hành vi xuất phát từ cảm xúc đều có thể chấp nhận. Theo thời gian, trẻ sẽ có thêm cơ hội thực hành cách giao tiếp, giải quyết mâu thuẫn và lựa chọn phản ứng phù hợp trước những tình huống gây căng thẳng.

Ảnh minh họa

Xây dựng môi trường an toàn để trẻ học cách điều tiết cảm xúc

Khả năng điều tiết cảm xúc cần được rèn luyện qua thời gian và những tương tác hằng ngày. Cha mẹ nên làm gương bằng cách bình tĩnh xử lý bất đồng, đồng thời khuyến khích con chia sẻ cảm xúc thay vì quát mắng hay né tránh vấn đề.

Điều quan trọng là phân biệt giữa dỗ dành và nuông chiều. Dỗ dành giúp trẻ cảm thấy được thấu hiểu và dần bình tĩnh, trong khi nuông chiều là liên tục đáp ứng mọi yêu cầu để chấm dứt tiếng khóc. Cha mẹ có thể an ủi con nhưng vẫn cần đặt ra giới hạn rõ ràng, giúp trẻ hiểu rằng cảm xúc tức giận được chấp nhận, song hành vi đánh người hay ném đồ không thể được dung túng.

Mỗi trẻ ở mỗi độ tuổi có tính cách và khả năng biểu đạt khác nhau, vì vậy cha mẹ cần linh hoạt trong cách hỗ trợ. Khi được lắng nghe, hướng dẫn nhất quán và sống trong môi trường an toàn, trẻ sẽ từng bước học cách điều chỉnh cảm xúc, giải quyết vấn đề và xây dựng những mối quan hệ tích cực.