Con ngựa trong văn hóa và tín ngưỡng người Việt
Khi đất trời khép lại một vòng vận động cũ để mở ra năm mới, những biểu tượng gắn với thời gian và ước vọng lại đồng hành cùng cảm thức đón xuân. Với người Việt, mỗi năm âm lịch được gọi tên theo can chi và gắn với một con vật thân thuộc trong đời sống. Bước sang năm Bính Ngọ, hình ảnh con ngựa hiện lên như một biểu trưng giàu năng lượng, khát vọng tiến về phía trước và niềm tin vào sự hanh thông.
Hình tượng Thánh Gióng cưỡi ngựa tại Khu di tích đền Gióng (TP. Hà Nội).
Trong lịch sử cư trú và sản xuất của cư dân nông nghiệp, ngựa là một trong những loài vật được thuần hóa sớm và có vai trò đặc biệt. Trước khi cơ giới hóa xuất hiện, ngựa gắn với giao thông, vận chuyển, chiến trận và cả những chuyến đi dài xuyên vùng, xuyên núi.
Ở nhiều miền quê, hình ảnh con ngựa thồ hàng hay theo bước người lính ra trận từng là ký ức quen thuộc. Chính sự hiện diện bền bỉ ấy khiến ngựa trở thành một phần của đời sống, đi vào tâm thức dân gian một cách tự nhiên.
Từ đời sống thực tiễn, con ngựa bước vào ngôn ngữ và tư duy biểu tượng của người Việt. Trong kho tàng tục ngữ, thành ngữ, hình ảnh ngựa xuất hiện với tần suất đáng kể. Ngựa được dùng để nói về tốc độ, sự bền bỉ, lòng trung thành nhưng cũng gợi nhắc đến bản năng và thói quen khó đổi. Ở đây, con vật trở thành một “ngôn ngữ” biểu đạt đời sống tinh thần.
Trong không gian tín ngưỡng dân gian, hình tượng ngựa mang ý nghĩa linh thiêng. Ở nhiều đình, đền, chùa, hình ảnh ngựa trắng, ngựa đỏ xuất hiện như phương tiện của các vị thánh, thần, gắn với quan niệm về sự dẫn dắt, bảo hộ và kết nối giữa con người với thế giới tâm linh.
Trong hệ thống can chi, Ngọ là một trong 12 địa chi, gắn với giờ Ngọ, tháng Ngọ và quy luật vận hành của tự nhiên. Ngựa vì thế được nhìn nhận như biểu trưng của dương khí mạnh, của sự chuyển động liên tục và sức sống dồi dào.
Không thể không nhắc tới vai trò của con ngựa trong lịch sử và huyền thoại dân tộc. Hình ảnh Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt vươn mình ra trận đã trở thành một trong những biểu tượng lớn của tinh thần yêu nước và ý chí quật cường.
Con ngựa trong truyền thuyết ấy là sự hóa thân của sức mạnh cộng đồng, của khát vọng bảo vệ non sông. Qua các thế hệ, hình tượng này được lưu giữ trong lễ hội, nghệ thuật điêu khắc, hội họa dân gian, góp phần bồi đắp bản sắc văn hóa Việt.
Trong nghệ thuật truyền thống và đương đại, ngựa là mô típ giàu sức gợi. Tranh dân gian, tượng gỗ, phù điêu kiến trúc hay các tác phẩm mỹ thuật hiện đại đều khai thác hình ảnh ngựa với nhiều sắc thái, khi mạnh mẽ, khi khoan thai, khi phi nước đại, khi đứng tĩnh lặng. Dù ở trạng thái nào, ngựa vẫn gợi lên cảm giác về sự vận động, về dòng chảy không ngừng của thời gian và đời sống.
Ở bình diện rộng hơn của văn hóa phương Đông, ngựa thường được xem là biểu tượng của thành công, may mắn và con đường công danh hanh thông. Trong quan niệm phong thủy, hình ảnh ngựa phi được treo hoặc trưng bày với mong muốn thúc đẩy năng lượng tích cực, tạo đà cho những bước tiến mới. Dù cách tiếp cận có khác nhau, điểm gặp gỡ chung vẫn là niềm tin vào sức mạnh của sự chuyển động và tinh thần bền bỉ mà con ngựa đại diện.
Bước vào năm Bính Ngọ 2026, nhìn lại hình tượng con ngựa trong đời sống, văn hóa và tín ngưỡng, có thể thấy đây là biểu tượng hội tụ nhiều tầng ý nghĩa.
Từ con vật gần gũi của lao động sản xuất, ngựa đã trở thành hình ảnh mang giá trị tinh thần sâu sắc, phản ánh khát vọng vươn lên, sự dấn bước và niềm tin vào tương lai. Trong nhịp điệu đầu xuân, hình ảnh ấy như một lời nhắc nhẹ nhàng nhưng bền bỉ về tinh thần tiến về phía trước, vững vàng và không ngừng chuyển động cùng thời gian.
