Cộng đồng không khói thuốc: Hành trình từ nhận thức đến hành động

Thực tế chứng minh, các chiến dịch ra quân rầm rộ nhưng mang tính bề nổi, đơn lẻ đã không còn phát huy tác dụng lâu dài. Khi mà thói quen kinh niên khó bỏ của một bộ phận người dân, sự nể nang trong giao tiếp hằng ngày và hệ thống giám sát, xử phạt tại cơ sở còn nhiều lỗ hổng.

Để giải quyết triệt để tận gốc vấn đề, chúng ta cần một bước chuyển mình mang tính chiến lược. Chỉ khi triển khai đồng bộ các giải pháp đột phá, đi sâu vào cấu trúc quản lý và đời sống văn hóa, mô hình cộng đồng không khói thuốc mới có thể tạo ra những giá trị bền vững.

Để xây dựng cộng đồng không khói thuốc, chúng ta cần một bước chuyển mình mang tính chiến lược. Ảnh minh họa

Đổi mới truyền thông gắn với trách nhiệm người đứng đầu

Các phương thức tuyên truyền truyền thống như phát tờ rơi, treo băng rôn hay phát thanh loa phường thông thường đã bộc lộ nhiều hạn chế lớn sau nhiều năm áp dụng. Những thông điệp khô khan, mang tính răn đe một chiều hoặc các thông số kỹ thuật y khoa phức tạp dễ bị người dân phớt lờ. Để tạo ra đột phá thực sự, công tác truyền thông cần được đổi mới mạnh mẽ theo hướng tương tác đa chiều.

Việc ứng dụng công nghệ số, xây dựng các video ngắn mang tính lan tỏa cao trên các nền tảng mạng xã hội, hay tổ chức các buổi tọa đàm kịch nghệ trực tiếp tại cơ sở sẽ giúp thông điệp thấm sâu vào nhận thức của từng nhóm đối tượng, đặc biệt là giới trẻ. Truyền thông hiện đại không chỉ nói về tác hại của thuốc lá, mà phải tôn vinh lối sống xanh, biến việc "không hút thuốc" thành một chuẩn mực của sự văn minh, tiến bộ và trưởng thành.

Tuy nhiên, mọi nỗ lực truyền thông dù hiện đại đến đâu cũng sẽ trở nên vô nghĩa nếu thiếu đi yếu tố quyết định: vai trò gương mẫu và trách nhiệm của người đứng đầu. Tại các cơ quan, đơn vị, trường học hay thôn xóm, người lãnh đạo, trưởng thôn, hay bí thư chi bộ chính là kim chỉ nam cho mọi hành động của tập thể. Nếu người đứng đầu không triệt để từ bỏ thuốc lá, hoặc vẫn dung túng cho hành vi hút thuốc trong khuôn viên mình quản lý, thì các khẩu hiệu thi đua chỉ dừng lại trên giấy tờ mang tính hình thức.

Người đứng đầu phải là tấm gương tiên phong dũng cảm từ bỏ thuốc lá, đồng thời phải trực tiếp chịu trách nhiệm trước cấp trên nếu để xảy ra vi phạm trong phạm vi quản lý của mình. Khi trách nhiệm cá nhân được gắn liền với các chỉ số đánh giá thi đua của tập thể, hiệu quả thực thi pháp luật sẽ thay đổi một cách rõ rệt.

“Luật hóa” quy định vào hương ước, quy ước dòng họ và thôn bản

Thuốc lá từ lâu đã bám sâu vào các phong tục tập quán, trở thành "mở đầu câu chuyện" trong các sự kiện trọng đại như cưới xin, ma chay, giỗ chạp hay lễ hội tại nhiều địa phương. Việc áp dụng Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá để xử phạt hành chính tại những không gian mang tính dòng tộc, làng xã này luôn là một bài toán hóc búa. Lực lượng chức năng quá mỏng không thể túc trực tại từng địa bàn, trong khi tâm lý nể nang, "đóng cửa bảo nhau" và văn hóa làng xã khiến các chế tài pháp lý khó lòng tiếp cận được từng ngõ ngách của đời sống.

Do đó, giải pháp căn cơ mang tính đột phá chính là phải "mềm hóa" luật pháp bằng cách đưa các quy định cấm thuốc lá vào hương ước, quy ước của thôn bản, tổ dân phố và bản cam kết thi đua của các dòng họ. Lúc này, áp lực từ dư luận xã hội, sự đánh giá của hàng xóm láng giềng và lòng tự trọng đối với dòng tộc sẽ là thứ vũ khí điều chỉnh hành vi vô cùng hiệu quả. Một cá nhân có thể không sợ một tờ biên bản phạt hành chính xa lạ từ cơ quan chức năng, nhưng chắc chắn sẽ e dè trước sự khiển trách, phê bình công khai trước toàn thể nhân dân trong cuộc họp thôn hay ngày giỗ tổ của dòng họ.

Tăng cường cơ chế tự quản và hỗ trợ cai thuốc tại cơ sở

Xây dựng một cộng đồng lành mạnh không khói thuốc không thể thành công nếu chỉ dựa vào mệnh lệnh hành chính áp đặt từ trên xuống, mà phải dựa vào sức mạnh nội tại được khơi dậy từ dưới lên. Việc thành lập và duy trì hoạt động của các tổ tự quản, câu lạc bộ thanh niên, phụ nữ phòng chống tác hại thuốc lá tại cơ sở chính là cánh tay nối dài của chính quyền địa phương. Những tổ tự quản này sẽ đóng vai trò là "tai mắt" ở cơ sở, kịp thời nhắc nhở, vận động các chủ cửa hàng tạp hóa không bán thuốc lá cho trẻ em dưới 18 tuổi, đồng thời giám sát và nhắc nhở những người cố tình hút thuốc tại khu vực công cộng, công viên, nhà văn hóa, hay trạm y tế.

Song song với cơ chế giám sát, cộng đồng cần phải đóng vai trò là một điểm tựa nhân văn, sẻ chia và thấu hiểu. Nghiện thuốc lá bản chất là một bệnh lý về hành vi và thể chất, việc từ bỏ nó đòi hỏi một quá trình kiên trì của người hút. Thay vì chỉ áp dụng biện pháp kỳ thị, cô lập hay xử phạt khô khan, các trạm y tế xã, phường cần được đầu tư nâng cao năng lực để trở thành những trung tâm tư vấn cai thuốc lá tin cậy.

Việc cung cấp đầy đủ thông tin, hướng dẫn các liệu pháp hành vi, hoặc hỗ trợ các sản phẩm thay thế cai thuốc an toàn ngay tại địa bàn sẽ giúp người dân dễ dàng tiếp cận dịch vụ y tế hơn. Sự đồng hành, động viên kịp thời từ gia đình, bạn bè và hàng xóm chính là liều thuốc tinh thần lớn nhất, tiếp thêm động lực để người nghiện quyết tâm từ bỏ làn khói trắng độc hại.

Xây dựng một cộng đồng không khói thuốc không phải là câu chuyện có thể hoàn thành trong ngày một ngày hai, mà là một cuộc chiến bền bỉ đòi hỏi sự kiên trì, đồng lòng của toàn xã hội. Bằng việc thay đổi hoàn toàn tư duy truyền thông, siết chặt kỷ cương bằng hương ước, quy ước văn hóa và trao quyền tự quản, tự hỗ trợ cho chính người dân, chúng ta hoàn toàn có thể tự tay kiến tạo một không gian sống xanh - sạch - khỏe, bảo vệ vững chắc sức khỏe cho thế hệ hôm nay và mai sau.