Công nghệ bước lên sân khấu:Phép thử bản lĩnh nghệ thuật

Công nghệ phải bắt đầu từ kịch bản

Nhờ trình chiếu, không gian rạp xiếc hóa thành núi rừng, đại dương, cho phép sân khấu kể những câu chuyện quen thuộc bằng hình thức mới. Nhưng công nghệ cần tìm đúng chỗ đứng trong tác phẩm. Tại Liên đoàn Xiếc Việt Nam, hai chương trình Sơn Thần - Thủy Quái và Kỳ Yến - Bữa tiệc diệu kỳ cho thấy những hướng thử nghiệm khác nhau.

Công nghệ mở rộng không gian biểu đạt trong vở “Sơn Thần - Thủy Quái”, đồng thời đặt ra yêu cầu tôn trọng bản sắc nghệ thuật và vai trò sáng tạo của nghệ sĩ

Ra mắt ngày 25.9, Sơn Thần - Thủy Quái khai thác truyền thuyết Sơn Tinh - Thủy Tinh, kết hợp kỹ thuật xiếc với 3D Mapping, sân khấu nước, ánh sáng và âm nhạc. Các màn diễn kết thành câu chuyện, với hình ảnh và hiệu ứng tham gia dẫn dắt cảm xúc. Còn Kỳ Yến - Bữa tiệc diệu kỳ thuộc sáng kiến đổi mới nghệ thuật biểu diễn của Bộ VHTTDL năm 2026, tìm kiếm mô hình thưởng thức kết hợp biểu diễn, công nghệ với trải nghiệm văn hóa, ẩm thực.

Đằng sau những cảnh diễn là công việc phức tạp. Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, NSND Tống Toàn Thắng cho rằng, ứng dụng công nghệ số trước hết đòi hỏi thay đổi tư duy của người đứng đầu, đạo diễn và toàn bộ ê kíp sáng tạo. Công nghệ phải được tính đến ngay khi hình thành ý tưởng, viết kịch bản, tổ chức không gian biểu diễn, chứ không đợi vở diễn hoàn thành mới đưa thêm hiệu ứng vào cho bắt mắt.

Liên đoàn đã tiếp cận hướng đi này hơn 10 năm trước, nhưng thực tế không dễ dàng. Rạp Xiếc Trung ương được xây dựng cách đây khoảng 35 năm, khi những yêu cầu trình chiếu hiện đại chưa được đặt ra. Muốn chiếu hình ảnh lên mái vòm, ê kíp phải thử nghiệm, điều chỉnh thiết bị treo, hệ thống đèn và xử lý sự tương thích của ánh sáng. Đầu tư vì thế cần phù hợp điều kiện rạp và đồng bộ trong vận hành.

Theo NSND Tống Toàn Thắng, trong Sơn Thần - Thủy Quái, công nghệ giúp dựng nên không gian núi rừng, đại dương, tạo thêm điều kiện để nghệ sĩ hóa thân vào truyền thuyết. Song sức hấp dẫn vẫn nằm ở động tác khó, bản lĩnh và nhiều năm khổ luyện của nghệ sĩ. Không hiệu ứng nào thay thế được cảm giác hồi hộp khi họ thực hiện kỹ thuật nguy hiểm.

Trong xiếc, từng khoảnh khắc biểu diễn không hoàn toàn giống nhau. Thời gian lấy thăng bằng, trạng thái cơ thể hay nhịp hoàn thành động tác có thể thay đổi. Người vận hành âm thanh, ánh sáng, hình ảnh vì thế phải hiểu tiết mục, quan sát nghệ sĩ và điều chỉnh theo diễn biến thực tế. Hiệu ứng sai nhịp có thể gây trở ngại cho nghệ sĩ.

Từ phía đơn vị công nghệ, ông Nguyễn Đức Quang, nhà sáng lập, Giám đốc VietArt cho biết, nhóm thực hiện đã dành bốn tháng chuẩn bị đồ họa và các giải pháp mapping panorama, mapping sàn, laser cho Sơn Thần - Thủy Quái. Theo ông, đơn vị công nghệ phải cùng ê kíp nghệ thuật xây dựng ý tưởng, kịch bản để chọn giải pháp thực sự phù hợp với nội dung và điều kiện biểu diễn.

Mỗi loại hình cần một cách làm riêng

Nếu xiếc có thể khai thác hình ảnh quy mô lớn để mở rộng không gian, múa rối lại đòi hỏi sự tiết chế. Giám đốc Nhà hát Múa rối Việt Nam, NSND Nguyễn Tiến Dũng nhìn nhận, những con rối nhỏ với chuyển động tinh tế dễ bị chìm trước hình ảnh trình chiếu quá lớn hoặc hiệu ứng quá mạnh. Khi khán giả chỉ chăm chú vào màn hình mà bỏ qua nét chuyển động của con rối, công nghệ đã đi chệch mục đích ban đầu. Điều cần giữ lại là vẻ đẹp của nhân vật rối và kỹ thuật điều khiển khéo léo của nghệ sĩ.

Sự lựa chọn còn phụ thuộc vào khả năng đầu tư. Nhà hát Múa rối Việt Nam có những rạp khoảng 200 chỗ, sân khấu lớn nhất cũng chỉ khoảng 300 chỗ. Vì vậy, cân đối doanh thu với chi phí lắp đặt và duy trì hệ thống hiện đại là bài toán không đơn giản. Riêng múa rối nước, môi trường ẩm cùng tần suất biểu diễn cao khiến thiết bị chiếu sáng nhanh xuống cấp. Đầu tư thiếu đồng bộ có thể khiến công nghệ trở thành gánh nặng vận hành, thay vì giúp nhà hát nâng chất lượng chương trình.

Nhìn từ sân khấu kịch, Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội, NSND Trung Hiếu nhấn mạnh, kinh phí chỉ là một phần của vấn đề; năng lực sáng tạo và tổ chức sản xuất mới quyết định thiết bị được khai thác ra sao. Trong đợt sửa chữa năm 2019, nhà hát lắp dựng hệ thống sân khấu quay, nâng hạ trên kết cấu sẵn có. Hai vòng đồng tâm đường kính khoảng 8m và 3m có thể quay ngược chiều; sàn diễn nhỏ ở giữa nâng được khoảng 70-80cm. Ê kíp phải phối hợp gần một năm với đội ngũ cơ khí để thử nghiệm, điều chỉnh; sau khi đưa vào sử dụng vẫn cần bảo dưỡng thường xuyên.

Kinh nghiệm ấy tiếp tục được vận dụng trong vở Huyền tích Hồ Gươm. Nhà hát phối hợp với đạo diễn Khải Anh và đơn vị công nghệ, kết hợp hình ảnh AI với diễn xuất trực tiếp, mở rộng không gian tái hiện những cảnh chiến trận, Lê Lai cứu chúa và sự tích trả gươm.

Dù vậy, NSND Trung Hiếu lưu ý các giải pháp hiện đại phải phục vụ phương án dàn dựng thống nhất, tôn trọng tính ước lệ và nhịp điệu riêng của sân khấu. Không phải cảnh nào cũng cần tái hiện thật nhiều chi tiết, càng không thể lấy sự hoành tráng làm thước đo cho hiệu quả nghệ thuật.

Từ yêu cầu dàn dựng các tác phẩm lịch sử, ông đề xuất xây dựng hệ thống dữ liệu văn hóa, lịch sử chuẩn xác về trang phục, giáp trụ, cờ hiệu, kiến trúc và sinh hoạt qua từng thời kỳ. Đây sẽ là cơ sở để các ê kíp tra cứu khi sử dụng công nghệ tái hiện quá khứ, hạn chế sai lệch do thiếu tư liệu hoặc phụ thuộc vào những hình ảnh được tạo ra sẵn.

Với nghệ sĩ, đổi mới công nghệ còn đồng nghĩa thay đổi cách tập luyện. NSƯT Thu Hương (Liên đoàn Xiếc Việt Nam) cho biết, trong Sơn Thần - Thủy Quái và Kỳ Yến - Bữa tiệc diệu kỳ, người biểu diễn phải làm quen với ánh sáng, hình ảnh và chuyển động sân khấu. Ở những tiết mục trên cao, ánh sáng mapping có thể tạo ra vùng tối, ảnh hưởng đến tầm nhìn và tâm lý, nên việc phối hợp với bộ phận kỹ thuật có vai trò quan trọng để bảo đảm an toàn.

Ngoài kỹ thuật xiếc, nghệ sĩ còn phải rèn luyện khả năng biểu cảm, nhập vai và giao lưu với khán giả; có khi vừa hoàn thành những động tác tiêu tốn nhiều sức lực đã phải tiếp tục thoại. Điều đó đòi hỏi người biểu diễn phải thích ứng với cách dàn dựng mới và phối hợp ăn ý với ê kíp kỹ thuật.

Công nghệ có thể làm thay đổi diện mạo sân khấu, giúp những câu chuyện quen thuộc trở nên hấp dẫn hơn. Nhưng điều khiến khán giả hồi hộp, xúc động và nhớ đến một vở diễn vẫn là tài năng, sự khổ luyện và cách người nghệ sĩ thể hiện vai diễn của mình. Đó cũng là điều mà những màn trình chiếu hiện đại đến đâu cũng khó lòng thay thế.