Công nghệ cao trong chế biến dược liệu: Giữ hoạt chất, nâng giá trị cây thuốc

Kiểm soát chất lượng từ sau thu hái

Đối với dược liệu, quá trình xử lý sau thu hái không đơn thuần là làm khô hay bảo quản nguyên liệu. Theo hướng dẫn của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), sơ chế sau thu hái có thể bao gồm phân loại, làm sạch, cắt, sấy và các công đoạn xử lý khác trước khi dược liệu được sử dụng hoặc đưa vào sản xuất. Điều kiện xử lý cần được lựa chọn phù hợp với từng loại dược liệu, bộ phận của cây và đặc tính của các thành phần có hoạt tính.

Đặc biệt, WHO lưu ý điều kiện sấy như nhiệt độ, thời gian cần được cân nhắc theo đặc điểm của từng bộ phận cây và bản chất của các thành phần hoạt tính, chẳng hạn tinh dầu. Việc kiểm soát điều kiện sấy và ghi chép đầy đủ các thông số là một phần của yêu cầu kiểm soát quá trình.

Điều này cho thấy công nghệ trong chế biến dược liệu không chỉ nằm ở thiết bị, mà còn ở khả năng kiểm soát và chuẩn hóa từng công đoạn. Với những dược liệu có thành phần nhạy cảm với nhiệt độ, độ ẩm hoặc điều kiện môi trường, việc kiểm soát các thông số trong quá trình xử lý có thể có ý nghĩa đối với việc duy trì chất lượng nguyên liệu.

PGS.TS Phạm Thanh Huyền, Giám đốc Trung tâm Tài nguyên Dược liệu, Viện Dược liệu (Bộ Y tế), cho biết việc ứng dụng công nghệ thông tin trong nghiên cứu và quản lý tài nguyên dược liệu đang được quan tâm. Các phần mềm, hình ảnh, dữ liệu lớn (big data) và trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hỗ trợ việc quản lý, khai thác và xử lý thông tin về nguồn tài nguyên này.

Từ góc độ đó, công nghệ số và công nghệ chế biến có thể được xem là những hướng bổ trợ cho nhau: một bên giúp tăng khả năng quản lý, lưu trữ và khai thác dữ liệu; bên còn lại tập trung kiểm soát quá trình xử lý nguyên liệu nhằm bảo đảm chất lượng.

Từ nguyên liệu thô đến sản phẩm có giá trị gia tăng

Trong chuỗi sản xuất dược liệu, sau thu hái và sơ chế, nguyên liệu có thể tiếp tục được đưa vào các công đoạn chế biến phù hợp với mục đích sử dụng. WHO phân biệt giữa sơ chế sau thu hái và các công đoạn chế biến sâu hơn như nghiền, chiết xuất hoặc sản xuất các chế phẩm từ dược liệu; những công đoạn này cần được kiểm soát theo các yêu cầu thực hành sản xuất phù hợp.

Với chế biến sâu, yêu cầu kiểm soát không chỉ dừng ở việc bảo quản nguyên liệu mà còn liên quan đến các thông số của quá trình. Hướng dẫn của WHO về sản xuất thuốc từ dược liệu yêu cầu các công đoạn phải được xác định và kiểm soát rõ ràng; với sản phẩm chiết xuất, các thông tin về dung môi, thời gian, nhiệt độ, quá trình cô đặc và các điều kiện liên quan cần được quy định trong quy trình.

Từ nguyên liệu thô đến sản phẩm dược liệu chất lượng cao.

Những yêu cầu này cho thấy giá trị của dược liệu không chỉ được quyết định ở khâu trồng và thu hái. Khi các công đoạn sơ chế, chế biến được kiểm soát tốt hơn, nguyên liệu có thể được chuẩn hóa để phục vụ những mục đích sử dụng khác nhau.

 "Việc phát triển tài nguyên dược liệu cần gắn với nghiên cứu khoa học, chuyển giao kỹ thuật và phát triển những nguồn gen có giá trị", bà Huyền cho biết.  Đây cũng là hướng để kết nối nguồn tài nguyên với các sản phẩm có giá trị trong chuỗi phát triển dược liệu.

Tuy nhiên, việc lựa chọn công nghệ không thể áp dụng giống nhau cho mọi loại cây thuốc. Mỗi dược liệu có đặc điểm về bộ phận sử dụng, thành phần hóa học và mục đích sử dụng khác nhau. Vì vậy, quy trình xử lý cần được nghiên cứu và lựa chọn phù hợp thay vì chỉ tập trung vào đầu tư thiết bị.

Công nghệ mở rộng dư địa nâng giá trị dược liệu Việt

Việc ứng dụng công nghệ trong dược liệu cần được nhìn nhận xuyên suốt từ nghiên cứu nguyên liệu, kiểm soát quá trình sau thu hái đến chế biến và quản lý dữ liệu. Khi các khâu được chuẩn hóa, doanh nghiệp có thêm cơ sở để kiểm soát chất lượng nguyên liệu và phát triển những sản phẩm có yêu cầu cao hơn.

Bên cạnh đó, công nghệ số có thể hỗ trợ xây dựng và quản lý dữ liệu về nguồn dược liệu. Theo Giám đốc Trung tâm Tài nguyên Dược liệu, việc ứng dụng phần mềm, hình ảnh, dữ liệu lớn và AI là một hướng hỗ trợ công tác nghiên cứu, quản lý tài nguyên dược liệu. Đây là nền tảng có thể phục vụ việc tích hợp và khai thác thông tin trong quá trình nghiên cứu, bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu.

Ở khâu chế biến, WHO cũng nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát các điều kiện xử lý, từ sơ chế, sấy đến các công đoạn chế biến tiếp theo. Việc lựa chọn công nghệ phù hợp giúp kiểm soát tốt hơn quá trình xử lý và chất lượng của nguyên liệu, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào phương pháp thủ công.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng quy trình và kiểm soát chất lượng. Đối với dược liệu, từ giống, vùng trồng, thu hái đến sơ chế, bảo quản và chế biến đều có liên quan đến chất lượng nguyên liệu cuối cùng.

Dược liệu Việt Nam vì vậy vẫn còn nhiều dư địa để nâng cao giá trị thông qua sơ chế, chế biến sâu và phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn. Việc lựa chọn công nghệ phù hợp, chuẩn hóa quy trình và tăng cường năng lực nghiên cứu có thể góp phần đưa nguồn nguyên liệu dược liệu từ dạng thô đến những sản phẩm có chất lượng và giá trị sử dụng cao hơn.