Công nghiệp hoạt hình Nhật Bản: Bài học từ một hệ sinh thái sáng tạo

Sự phát triển của ngành công nghiệp hoạt hình Nhật Bản không chỉ là câu chuyện về những tác phẩm nổi tiếng hay thành công trên thị trường quốc tế, mà còn cho thấy vai trò quan trọng của chính sách, nguồn nhân lực, mô hình tổ chức sản xuất và năng lực khai thác thị trường. Từ kinh nghiệm này, nhiều vấn đề đặt ra đối với quá trình phát triển công nghiệp hoạt hình Việt Nam sẽ được trao đổi tại Hội thảo – Tọa đàm “Tiêu điểm Điện ảnh Nhật Bản: Chính sách, sáng tạo và phát triển phim hoạt hình”, trong khuôn khổ Liên hoan Phim quốc tế Hà Nội lần thứ VIII (HANIFF VIII).

Từ sáng tạo nghệ thuật đến hệ sinh thái công nghiệp

Trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, sự phát triển của công nghệ số và các nền tảng phân phối nội dung đã tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với ngành công nghiệp hoạt hình toàn cầu. Hoạt hình không còn giới hạn trong sản xuất phim điện ảnh và truyền hình, mà ngày càng mở rộng sang các lĩnh vực khai thác bản quyền, phát triển nhân vật, trò chơi điện tử, xuất bản và nhiều loại hình công nghiệp văn hóa khác.

Phim "Lupin the IIIRD the movie: The Immortal bloodline" của đạo diễn Takeshi Koike tham gia chương trình phim Tiêu điểm Nhật Bản

Phim "Lupin the IIIRD the movie: The Immortal bloodline" của đạo diễn Takeshi Koike tham gia chương trình phim Tiêu điểm Nhật Bản

Nhật Bản là một trong những quốc gia tiêu biểu cho khả năng kết hợp giữa bản sắc văn hóa, năng lực sáng tạo, công nghệ và tổ chức sản xuất để xây dựng những tác phẩm, nhân vật, thương hiệu có sức sống lâu dài.

Sức mạnh của hoạt hình Nhật Bản không chỉ được tạo nên bởi những bộ phim thành công, mà còn bởi một hệ sinh thái có sự tham gia của nhiều chủ thể, từ cơ sở đào tạo, đội ngũ sáng tạo, doanh nghiệp sản xuất đến các đơn vị phát hành và khai thác bản quyền.

Đáng chú ý, hoạt hình Nhật Bản đã hình thành được khả năng kết nối giữa sáng tạo nghệ thuật với hoạt động kinh doanh, đưa các tác phẩm vượt ra ngoài phạm vi một sản phẩm nghe nhìn đơn thuần để trở thành tài sản văn hóa có giá trị thương mại.

Đây cũng là yếu tố giúp nhiều thương hiệu hoạt hình duy trì sức hấp dẫn qua nhiều thế hệ khán giả, đồng thời mở rộng thị trường ra quốc tế.

Từ thực tiễn này, kinh nghiệm Nhật Bản gợi mở nhiều vấn đề đối với Việt Nam: Làm thế nào để xây dựng môi trường phát triển thuận lợi cho hoạt hình? Làm thế nào để kết nối sáng tạo với sản xuất và thị trường? Và đâu là mô hình tổ chức phù hợp để hình thành một ngành công nghiệp hoạt hình có khả năng phát triển bền vững?

Trong nhiều năm qua, nguồn lực nhà nước giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì hoạt động sáng tác, sản xuất phim hoạt hình Việt Nam, góp phần đào tạo, phát triển đội ngũ nghệ sĩ, kỹ thuật viên và bảo đảm các giá trị văn hóa, giáo dục thông qua tác phẩm.

Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của công nghệ và thị trường điện ảnh, khu vực ngoài nhà nước ngày càng tham gia rõ nét hơn vào hoạt động sản xuất hoạt hình. Một số doanh nghiệp, studio và nhóm sáng tạo trẻ đã mạnh dạn đầu tư, sản xuất nội dung phục vụ thị trường trong nước và quốc tế.

Những dự án hoạt hình được đầu tư theo hướng thương mại, đưa ra phát hành tại rạp chiếu phim cũng cho thấy những tín hiệu tích cực.

Tuy nhiên, nhìn tổng thể, hoạt hình Việt Nam vẫn đang đối diện không ít thách thức. Số lượng phim được phát hành thương mại chưa nhiều, hiệu quả phát hành và doanh thu còn hạn chế, thị trường chưa thực sự ổn định. Chất lượng nội dung, kịch bản và năng lực sản xuất ở một số khâu cũng cần tiếp tục được nâng cao.

Đặc biệt, sự kết nối giữa sáng tạo, sản xuất, phát hành, phổ biến, khai thác bản quyền và phát triển sản phẩm phái sinh chưa đồng bộ. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh, khiến hoạt hình Việt Nam chưa khai thác hết tiềm năng của một lĩnh vực vừa mang giá trị nghệ thuật, văn hóa, vừa có khả năng tạo ra giá trị kinh tế.

Bởi vậy, bài toán phát triển hoạt hình hiện nay không chỉ là tăng số lượng tác phẩm hay nâng cao chất lượng kỹ thuật, mà quan trọng hơn là tạo dựng những điều kiện cần thiết để các tác phẩm có thể tiếp cận công chúng, tham gia thị trường và phát triển giá trị lâu dài.

Phim “Spirited Away” của đạo diễn Hayao Miyazaki sẽ được chiếu tại HANIFF VIII trong chương trình "Tiêu điểm Nhật Bản"

Phim “Spirited Away” của đạo diễn Hayao Miyazaki sẽ được chiếu tại HANIFF VIII trong chương trình "Tiêu điểm Nhật Bản"

Chính sách, nguồn lực và thị trường – những vấn đề cần lời giải

Đây cũng là những nội dung trọng tâm được đặt ra tại Hội thảo – Tọa đàm “Tiêu điểm Điện ảnh Nhật Bản: Chính sách, sáng tạo và phát triển phim hoạt hình” trong khuôn khổ HANIFF VIII.

Theo định hướng chương trình, phiên chuyên môn về quản lý nhà nước, chính sách và phát triển thị trường phim hoạt hình dự kiến tập trung trao đổi kinh nghiệm của Nhật Bản trong xây dựng môi trường phát triển ngành công nghiệp hoạt hình, vai trò của Nhà nước và những cơ chế, chính sách có thể tham khảo, vận dụng phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Bên cạnh đó, thực trạng hoạt động sáng tác, sản xuất, phát hành và phổ biến phim hoạt hình Việt Nam trong khoảng 10 năm gần đây cũng sẽ được nhìn nhận từ cả những kết quả đạt được và các hạn chế cần khắc phục. Qua đó, làm rõ những điểm nghẽn về cơ chế, nguồn lực, tổ chức sản xuất cũng như khả năng kết nối giữa các chủ thể trong ngành.

Một vấn đề đáng chú ý khác là phát triển thị trường hoạt hình Việt Nam thông qua đổi mới mô hình sản xuất, nâng cao năng lực phát hành, nghiên cứu hành vi khán giả và mở rộng khả năng khai thác thương mại của tác phẩm.

Trong đó, việc đưa phim hoạt hình đến với hệ thống rạp chiếu phim được đặt ra như một hướng đi cần nghiên cứu sâu hơn, từ nhu cầu thưởng thức của công chúng đến phương thức tổ chức phát hành, quảng bá và tiếp cận các nhóm khán giả.

Thực tế cho thấy, để một bộ phim hoạt hình có thể đến được với đông đảo công chúng, chất lượng tác phẩm là điều kiện quan trọng nhưng chưa đủ. Cần có chiến lược phát hành, hệ thống phân phối, hoạt động quảng bá và sự thấu hiểu thị hiếu khán giả.

Xa hơn, việc khai thác bản quyền, phát triển nhân vật và các sản phẩm phái sinh cũng cần được tính toán ngay từ quá trình xây dựng dự án, thay vì chỉ được xem là hoạt động bổ trợ sau khi phim ra mắt.

Phim “Gold Kingdom and Water Kingdom” của đạo diễn Kotono Watanabe tham gia chương trình phim Tiêu điểm Nhật Bản

Phim “Gold Kingdom and Water Kingdom” của đạo diễn Kotono Watanabe tham gia chương trình phim Tiêu điểm Nhật Bản

Hướng tới hệ sinh thái hoạt hình Việt Nam có bản sắc

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, công nghiệp hoạt hình không thể phát triển bền vững nếu chỉ dựa vào năng lực sáng tạo của một số cá nhân hay sự thành công riêng lẻ của từng dự án. Đây là lĩnh vực đòi hỏi quá trình đầu tư dài hạn, sự phối hợp giữa chính sách, công nghệ, nguồn nhân lực, môi trường sáng tạo và năng lực thị trường.

Đối với Việt Nam, yêu cầu đặt ra là tiếp tục phát huy vai trò định hướng, hỗ trợ của Nhà nước, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp, nhà đầu tư và các nguồn lực xã hội tham gia sâu hơn vào hoạt động sáng tác, sản xuất, phát hành và khai thác giá trị tác phẩm.

Cùng với đó, cần chú trọng đào tạo nhân lực, nâng cao năng lực làm chủ công nghệ, phát triển đội ngũ sáng tạo có khả năng đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Một hướng đi có ý nghĩa lâu dài là gắn phát triển hoạt hình với khai thác chất liệu văn hóa dân tộc, xây dựng bản sắc sáng tạo riêng. Kho tàng lịch sử, văn học, thần thoại, truyện dân gian và đời sống đương đại Việt Nam là nguồn chất liệu phong phú để hình thành những tác phẩm vừa có khả năng chinh phục khán giả trong nước, vừa tạo dấu ấn trên thị trường quốc tế.

Việc nghiên cứu kinh nghiệm Nhật Bản vì vậy không nhằm sao chép một mô hình có sẵn, mà quan trọng là nhận diện những yếu tố tạo nên sức mạnh của một ngành công nghiệp, từ đó lựa chọn cách tiếp cận phù hợp với điều kiện phát triển, quy mô thị trường và đặc trưng văn hóa Việt Nam.

Thông qua Hội thảo – Tọa đàm “Tiêu điểm Điện ảnh Nhật Bản: Chính sách, sáng tạo và phát triển phim hoạt hình”, HANIFF VIII kỳ vọng mở ra những trao đổi chuyên sâu, góp phần nhận diện cơ hội, thách thức và gợi mở các giải pháp thiết thực cho hoạt động quản lý, sáng tạo, sản xuất và phát hành phim hoạt hình Việt Nam.

Đây cũng là một trong những bước kết nối kinh nghiệm quốc tế với yêu cầu phát triển công nghiệp văn hóa trong nước, hướng tới xây dựng một hệ sinh thái hoạt hình chuyên nghiệp, hiện đại, có bản sắc và khả năng phát triển bền vững.

Hội thảo dự kiến diễn ra sáng 29.11.2026 tại Hà Nội, trong khuôn khổ Liên hoan Phim quốc tế Hà Nội lần thứ VIII.

HÀ AN

Nguồn Văn hóa: https://baovanhoa.vn/cong-nghiep-hoat-hinh-nhat-ban-bai-hoc-tu-mot-he-sinh-thai-sang-tao.html