Công viên địa chất Non nước Cao Bằng - Kỳ quan giữa đại ngàn

Với diện tích hơn 3.683 km², trải rộng trên địa bàn 33 xã, phường, CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng có giá trị nổi bật về địa chất, địa mạo, cảnh quan thiên nhiên, đa dạng sinh học, lịch sử và văn hóa. Được UNESCO công nhận năm 2018, Công viên là một trong những vùng di sản địa chất tiêu biểu của Việt Nam, lưu giữ nhiều dấu tích của lịch sử kiến tạo Trái đất qua hàng trăm triệu năm. Những giá trị về tự nhiên và văn hóa không chỉ tạo nên diện mạo riêng của vùng đất mà còn trở thành nguồn lực để tỉnh đẩy mạnh bảo tồn, phát huy giá trị di sản, phát triển du lịch và tạo sinh kế cho cộng đồng.

Ẩn dưới những dãy núi đá vôi là hệ thống địa chất được hình thành qua lịch sử vận động lâu dài của Trái đất. Các lớp đá, cấu trúc địa chất, khoáng sản cùng hệ thống hang động, hang ngầm tạo nên sự đa dạng về địa chất, địa mạo của vùng đất Cao Bằng. Những giá trị này được thể hiện qua nhiều điểm di sản như: động Ngườm Ngao, Mắt Thần núi, mỏ Vonfram Lũng Mười, hóa thạch cúc đá Lũng Luông, đèo Mã Phục, cụm di sản địa mạo - kiến tạo karst... Mỗi điểm di sản góp phần tạo nên một tổng thể có giá trị khoa học, cảnh quan và giáo dục, làm rõ hơn lịch sử hình thành và biến đổi của vùng đất.

Giá trị của Non nước Cao Bằng vì thế không chỉ nằm ở những gì có thể quan sát trên bề mặt địa hình. Qua nghiên cứu, nhiều điểm di sản trong Công viên cho thấy lịch sử địa chất phức tạp của khu vực, từ dấu tích môi trường biển cổ, hoạt động núi lửa dưới đại dương đến quá trình nâng lên, biến đổi và karst hóa. Những dấu tích này cung cấp thêm cơ sở nghiên cứu lịch sử tiến hóa địa chất của khu vực, góp phần tạo nên giá trị khoa học riêng của Non nước Cao Bằng trong hệ thống CVĐC Toàn cầu.

Quá trình karst hóa diễn ra trong thời gian dài đã tạo nên hệ thống hang động, hang ngầm và nhiều dạng địa hình đặc trưng trong lòng núi. Đến với các điểm di sản địa chất trong CVĐC Non nước Cao Bằng, du khách không chỉ được khám phá cảnh quan mà còn có cơ hội tiếp cận những giá trị được hình thành qua lịch sử địa chất lâu dài. 

Anh Nguyễn Việt Anh, du khách đến từ Phú Thọ chia sẻ: Tôi như được trở về hàng triệu năm trước. Điều ấn tượng nhất là cảnh quan trong lòng động Ngườm Ngao quá ngoạn mục, thâm u nhưng đầy sức sống. Đây thực sự là một báu vật của thiên nhiên.

Điểm di sản đèo Mã Phục, xã Trà Lĩnh ẩn chứa nhiều giá trị địa chất thu hút khách du lịch.

Không chỉ có giá trị về địa chất, CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng còn có giá trị cao về đa dạng sinh học. Địa hình, khí hậu và điều kiện tự nhiên đa dạng tạo nên nhiều hệ sinh thái đặc trưng, là nơi cư trú của nhiều loài động, thực vật có giá trị bảo tồn. Vườn quốc gia Phja Oắc - Phja Đén, Khu bảo tồn loài và sinh cảnh vượn Cao vít, rừng Trần Hưng Đạo, rừng cây di sản Vân Trình... là những không gian có giá trị về đa dạng sinh học. Cùng với hệ thực vật phong phú, nhiều loài động vật quý hiếm được ghi nhận trong các hệ sinh thái của CVĐC, trong đó có những loài có giá trị bảo tồn cao.

Sự đa dạng về địa chất cũng là nền tảng hình thành hệ thống cảnh quan và sinh thái đặc trưng của Non nước Cao Bằng. Địa chất góp phần định hình địa hình; địa hình tạo nên cảnh quan và điều kiện sinh thái; từ môi trường tự nhiên, cộng đồng cư dân hình thành phương thức sản xuất, không gian cư trú và những giá trị văn hóa riêng. Vì vậy, giá trị của Công viên không chỉ được nhận diện qua từng điểm di sản mà còn nằm ở mối liên hệ giữa tự nhiên và con người trong một không gian địa lý đặc thù.

Không chỉ ghi dấu bởi những giá trị tự nhiên, Non nước Cao Bằng còn lưu giữ nhiều dấu tích về lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất. Các dấu tích địa chất, hóa thạch, di chỉ tự nhiên cùng hệ thống di tích lịch sử, văn hóa hiện diện đan xen, tạo nên một hệ thống di sản đa dạng. Những giá trị này góp phần phản ánh mối quan hệ giữa con người với môi trường tự nhiên, hình thành nên bản sắc văn hóa của cộng đồng các dân tộc sinh sống trên địa bàn. Tiêu biểu là những dấu tích của môi trường biển cổ, hóa thạch san hô và các hóa thạch khác được ghi nhận tại một số khu vực trên địa bàn tỉnh. Những di sản này có ý nghĩa về mặt khoa học, giúp cộng đồng và du khách hiểu hơn về lịch sử địa chất lâu dài của vùng đất.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tân Văn, thành viên Hội đồng CVĐC Toàn cầu UNESCO, CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng có giá trị nổi bật ở sự đa dạng về địa chất và địa mạo, được thể hiện qua nhiều dạng địa hình, cấu trúc địa chất và các di sản địa chất có giá trị. Đáng chú ý là các giá trị này không tồn tại riêng lẻ mà có mối liên hệ chặt chẽ với cảnh quan tự nhiên, hệ sinh thái, lịch sử và văn hóa của cộng đồng cư dân nơi đây; tạo nên tính đặc trưng và sức hấp dẫn riêng của Non nước Cao Bằng.

Với hơn 130 điểm di sản địa chất, văn hóa và đa dạng sinh học, Non nước Cao Bằng có nền tảng tự nhiên đặc biệt được hình thành qua hàng trăm triệu năm kiến tạo; lịch sử, văn hóa và đời sống cộng đồng tiếp tục bồi đắp những giá trị riêng của vùng đất. Tuy nhiên, cùng với cơ hội phát huy giá trị, việc bảo tồn tính toàn vẹn của Công viên đặt ra yêu cầu ngày càng cao. Các di sản địa chất có đặc điểm không thể tái tạo; trong khi đó quá trình phát triển du lịch, xây dựng hạ tầng và gia tăng các hoạt động khai thác nếu thiếu kiểm soát có thể tạo áp lực lên cảnh quan, môi trường và hệ sinh thái. 

Phát triển CVĐC cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa bảo tồn và khai thác, giữa lợi ích trước mắt và giá trị lâu dài. Để làm được điều đó, việc tiếp tục nghiên cứu, nhận diện, khoanh vùng và bảo vệ các giá trị địa chất, đa dạng sinh học, văn hóa cần được gắn với nâng cao nhận thức của cộng đồng. Cùng với đó là phát triển các sản phẩm du lịch phù hợp với đặc trưng từng khu vực, tăng cường liên kết giữa các điểm di sản và nâng cao vai trò của người dân trong hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị của CVĐC Non nước Cao Bằng.