COP17: Thế giới tìm lời giải cho những vùng đất đang suy thoái

Tại Ulaanbaatar, đại diện 197 thành viên Công ước Liên hợp quốc về chống sa mạc hóa (UNCCD), cùng các nhà khoa học, doanh nghiệp, tổ chức tài chính và cộng đồng địa phương, đang tìm kiếm những giải pháp cho một cuộc khủng hoảng diễn ra âm thầm nhưng có sức lan tỏa sâu rộng.

Theo UNCCD, suy thoái đất hiện tác động tới tới 40% diện tích đất trên thế giới, kéo theo những hệ lụy đối với sản xuất lương thực, nguồn nước, sinh kế và ổn định kinh tế.

COP17 về chống sa mạc hóa diễn ra tại Ulaanbaatar, Mông Cổ, từ ngày 17 đến 28-8, với chủ đề "Phục hồi đất, phục hồi hy vọng". Ảnh: UN Photo

Với chủ đề “Phục hồi đất, phục hồi hy vọng”, COP17 diễn ra từ ngày 17 đến 28-8, trong bối cảnh ngày càng rõ rằng chống sa mạc hóa không thể chỉ được hiểu là ngăn cát xâm lấn hay phủ xanh những vùng đất khô hạn. Đó là bài toán tổng hợp về đất, nước, nông nghiệp, khí hậu, đa dạng sinh học và sinh kế của hàng triệu người phụ thuộc trực tiếp vào tài nguyên đất.

Khoảng cách giữa 'cam kết' và 'hành động'

Một trong những câu hỏi đáng chú ý nhất tại COP17 là số tiền đã được cam kết sẽ thực sự được chuyển thành những dự án phục hồi đất như thế nào.

Tại COP16 ở Riyadh (Ả Rập Saudi) năm 2024, các quốc gia và đối tác đã huy động hơn 12 tỷ USD cho các nỗ lực chống suy thoái đất và tăng cường khả năng chống chịu hạn hán. Trong đó, Riyadh Global Drought Resilience Partnership (Đối tác toàn cầu Riyadh về tăng cường khả năng chống chịu với hạn hán)được kỳ vọng hỗ trợ 74 quốc gia dễ bị tổn thương xây dựng năng lực ứng phó với hạn hán.

Tuy nhiên, con số này vẫn rất nhỏ so với nhu cầu. UNCCD ước tính cần khoảng 2.600 tỷ USD từ nay đến năm 2030 để phục hồi hơn 1 tỷ ha đất suy thoái và xây dựng khả năng chống chịu với hạn hán. Chính vì vậy, khoảng cách giữa “cam kết” và “hành động” đang trở thành một trong những vấn đề trung tâm của COP17.

Ngày 19 và 20-8, một diễn đàn tài chính bền vững cấp cao tại Ulaanbaatar tập trung vào việc huy động đầu tư cho đất, nước và thiên nhiên trong bối cảnh rủi ro khí hậu gia tăng. Đây là tín hiệu cho thấy phục hồi đất đang được nhìn nhận không chỉ như một nhiệm vụ môi trường, mà còn là một lĩnh vực cần những mô hình tài chính mới, có khả năng thu hút cả vốn công lẫn vốn tư nhân.

Không chỉ trồng cây để chống sa mạc hóa

Một điểm đáng chú ý khác của COP17 là sự nổi lên của đồng cỏ và những cộng đồng chăn thả gia súc. Điều này đặc biệt phù hợp với bối cảnh Mông Cổ, nơi đồng cỏ chiếm khoảng 80% lãnh thổ và là nền tảng của ngành chăn nuôi cũng như sinh kế của người du mục. Nhưng những vùng đất này đang chịu sức ép từ chăn thả quá mức, biến đổi khí hậu và suy thoái đất.

Các đại biểu tập trung tại địa điểm diễn ra COP17 về chống sa mạc hóa ở Ulaanbaatar, Mông Cổ. Ảnh: UN Photo

Năm 2026 cũng được Liên hợp quốc chọn là Năm Quốc tế về Đồng cỏ và Người chăn thả. Vì vậy, COP17 trở thành cơ hội để thay đổi cách tiếp cận lâu nay đối với các hệ sinh thái khô hạn: người chăn thả không chỉ là nhóm chịu tác động của suy thoái đất, mà còn có thể là một phần của giải pháp.

Những thảo luận trong ngày 20-8 tập trung vào quản lý đồng cỏ và hỗ trợ người chăn thả, cùng với các vấn đề về bão cát và bụi, biên giới và phục hồi đất nông nghiệp. Ở đó, khoa học, dữ liệu và tiếng nói của cộng đồng địa phương được đặt cạnh nhau, thay vì tách rời trong những chính sách riêng biệt.

Một hướng tiếp cận khác đang được thúc đẩy tại COP17 là chuyển từ xử lý hậu quả sang chủ động giảm rủi ro hạn hán. Chương trình nghị sự đề cập tới hệ thống cảnh báo sớm, khả năng chống chịu và những công cụ giúp các quốc gia chuẩn bị trước khi hạn hán trở thành khủng hoảng.

Chương trình môi trường liên hợp quốc (UNEP) cũng đang đề xuất một Chỉ số năng lực chống chịu hạn hán toàn cầu, nhằm giúp các quốc gia đánh giá khả năng dự báo, chuẩn bị và thích ứng với hạn hán.

Đây là thay đổi quan trọng về tư duy. Khi hạn hán xảy ra, chi phí cứu trợ và khắc phục thường rất lớn. Trong khi đó, đầu tư sớm vào đất khỏe, nguồn nước, cảnh báo và sinh kế bền vững có thể giúp giảm thiệt hại trước khi khủng hoảng xảy ra.

Cuộc chiến không biên giới

Suy thoái đất cũng không dừng lại ở biên giới quốc gia. Bão cát và bụi là một ví dụ rõ ràng: đất bị thoái hóa tại một khu vực có thể trở thành nguồn phát tán bụi ảnh hưởng tới những vùng lãnh thổ cách xa hàng trăm, thậm chí hàng nghìn km. COP17 vì thế cũng thúc đẩy hợp tác xuyên biên giới, chia sẻ dữ liệu và công nghệ theo dõi các nguồn phát sinh bão cát, bụi.

Đối với Việt Nam, những vấn đề này cũng có ý nghĩa thiết thực. Tại COP17, Việt Nam dự kiến tiếp tục thúc đẩy hợp tác về công nghệ viễn thám để giám sát tài nguyên đất và rừng, huy động nguồn lực tài chính khí hậu và phục hồi cảnh quan rừng theo hướng bền vững.

COP17 còn gần một tuần làm việc, những quyết định quan trọng nhất vẫn đang ở phía trước. Nhưng ngay từ những ngày đầu, thông điệp đã khá rõ: phục hồi đất không thể chỉ dừng ở những lời hứa hay những con số cam kết.

Muốn “phục hồi đất, phục hồi hy vọng”, thế giới cần biến nguồn tiền thành những cánh đồng được phục hồi, những đồng cỏ được bảo vệ, những cộng đồng có sinh kế bền vững và những hệ thống cảnh báo giúp người dân chuẩn bị sẵn sàng trước khi hạn hán ập đến.

Đó cũng là thước đo thực sự của COP17: không phải thế giới đã đưa ra thêm bao nhiêu cam kết, mà là sau hội nghị, bao nhiêu vùng đất đang suy thoái sẽ thực sự được hồi sinh và bảo vệ.