Cốt cách Thăng Long khơi nguồn sáng tạo

Kế thừa cốt cách truyền thống, vì thế, không chỉ là gìn giữ và phát huy, mà còn là không ngừng bồi đắp những phẩm chất mới: Tri thức, trách nhiệm, chủ động, sáng tạo và khả năng thích ứng của người Hà Nội trong hành trình đi tới tương lai.

Biểu diễn nghệ thuật tại khu vực hồ Hoàn Kiếm. Ảnh: Phạm Hùng

Từ cốt cách ngàn năm đến chuẩn mực mới

Nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa Thăng Long - Hà Nội có chung nhận định: Hà Nội cũng là đất “khéo tay hay làm”, tiêu biểu cho truyền thống lao động cần cù, sáng tạo của nhân dân ta.

Bằng sự sáng tạo đó, Hà Nội chung đúc tinh hoa của dân tộc, nhưng không phải bằng sự chắp ghép thô sơ, bằng phép cộng đơn giản, mà bằng sự kết tinh và nâng cao để tạo nên bản lĩnh và sắc thái riêng của đất kinh kỳ và con người kinh kỳ trong bản lĩnh và sắc thái chung của cả dân tộc...

Thật vậy, với tính chất trung tâm và hội tụ của mình, Thăng Long - Hà Nội là nơi hội tụ, phát huy tinh thần sáng tạo của con người từ mọi miền đất nước.

Hơn 1.000 năm hình thành và phát triển, quá trình sáng tạo, chắt lọc tinh hoa đã góp phần hình thành những nét thanh lịch, văn minh, làm nên cốt cách của người Thăng Long - Hà Nội.

PGS.TS Phạm Ngọc Trung, nguyên Trưởng khoa Văn hóa và Phát triển, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, chia sẻ, sự thanh lịch của người Hà Nội không chỉ thể hiện ở cách nói năng, ứng xử mà còn ở đạo đức nghề nghiệp, chữ tín, sự tự trọng và trách nhiệm với xã hội. Những phẩm chất ấy không chỉ tạo nên vẻ thanh cao của người Hà Nội mà còn là nền tảng để mỗi người có thể làm việc, cống hiến và thích ứng với những yêu cầu mới.

Trong bối cảnh hiện nay, tinh thần và phẩm chất ấy không ngừng được phát huy, đặc biệt trong yêu cầu phát triển Thủ đô, đất nước ngày một mạnh mẽ, bền vững hơn.

Nghị quyết 02-NQ/TW về Xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới xác định các giá trị “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc”, lấy con người làm trung tâm; đồng thời xác định “Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo” là những giá trị cốt lõi của Hà Nội.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từng nhấn mạnh, phát triển kinh tế không thể tách rời văn hóa và con người; Hà Nội phải đi đầu trong đổi mới sáng tạo, phát huy “Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo” như một nguồn lực nội sinh để phát triển Thủ đô.

Như vậy, yêu cầu đặt ra không phải là tạo thêm một “nhãn” phẩm chất cho người Hà Nội, mà là chuyển hóa những giá trị đã được bồi đắp qua lịch sử thành năng lực hành động trong thời đại mới. Trọng tri thức phải đi cùng khả năng học hỏi; bản lĩnh phải đi cùng khả năng thích ứng; trách nhiệm phải được thể hiện bằng hành động; còn tình yêu với văn hóa phải mở ra khả năng sáng tạo những giá trị mới từ di sản.

Chỉ thị 30-CT/TU ngày 19/2/2024 của Thành ủy Hà Nội về xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh cũng đặt ra yêu cầu nghiên cứu, đề xuất và thực hành các sáng kiến, giải pháp, góp phần xây dựng hình ảnh Hà Nội là “Thủ đô của lương tri và phẩm giá con người”, “Thành phố sáng tạo”.

Nghiên cứu “Xây dựng chuẩn mực người Hà Nội thanh lịch, văn minh hiện nay và những vấn đề đặt ra” của GS.TS Nguyễn Văn Kim và TS Trần Thị Lan, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), cũng cho rằng bên cạnh những phẩm chất như yêu nước, nhân ái, trung thực, trách nhiệm, kỷ luật, cần chú trọng phát huy năng lực sáng tạo của người Hà Nội trong điều kiện mới.

Bồi đắp con người chủ động, sáng tạo

Chương trình hành động số 08-CTr/TU của Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam cũng đặt ra yêu cầu xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, sáng tạo; thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hình thành hệ sinh thái văn hóa - sáng tạo.

Trong bối cảnh đó, người Hà Nội hôm nay có thể tiếp tục phát huy nét đẹp thanh lịch, văn minh trên góc độ không ngừng bồi đắp tri thức, trách nhiệm, tinh thần chủ động, sáng tạo, khả năng thích ứng và hành động cụ thể.

PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu, Hiệu trưởng Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, phát triển công nghiệp văn hóa không chỉ cần nghệ sĩ hay người trực tiếp sáng tạo, mà cần cả hệ sinh thái nhân lực gồm người quản lý, tổ chức và quản trị dự án sáng tạo, chuyên gia sở hữu trí tuệ, phân tích thị trường, những người hỗ trợ nghệ sĩ trẻ, các nhóm khởi nghiệp... Điều đó cho thấy sáng tạo không chỉ thuộc về lĩnh vực nghệ thuật mà cần trở thành năng lực của nhiều nhóm người trong xã hội.

Đó có thể là nhà nghiên cứu tìm cách tiếp cận di sản từ góc nhìn mới, người trẻ đưa chất liệu truyền thống vào sản phẩm sáng tạo, hay người lao động chủ động học hỏi và đổi mới phương pháp làm việc. Điểm chung là họ không chỉ tiếp nhận những giá trị có sẵn mà còn biết phát huy, kết nối và tạo thêm giá trị.

TS Lê Thị Thu Hương, Viện trưởng Viện Hà Nội học và Đào tạo quốc tế, Trường Đại học Thủ đô Hà Nội, cho rằng trong bối cảnh hội nhập, “thanh lịch, văn minh, trí tuệ, nghĩa tình” cần được nhìn nhận không chỉ như những chuẩn mực ứng xử, mà phải được chuyển thành năng lực và hành động cụ thể. Người Hà Nội hôm nay vừa cần giữ những giá trị cốt lõi đã được hun đúc qua nhiều thế hệ, vừa phải chủ động đổi mới, sáng tạo và thích ứng với môi trường liên văn hóa, toàn cầu hóa.

Theo bà, tinh thần tiên phong không nhất thiết bắt đầu từ những việc lớn lao. Đó có thể là làm tốt công việc của mình, chủ động đổi mới, có trách nhiệm với cộng đồng và biết khai thác những giá trị văn hóa sẵn có để tạo ra giá trị mới. Mỗi người nhận diện tiềm năng của Thủ đô theo cách riêng và biến nhận thức ấy thành hành động phù hợp với công việc, năng lực và vị trí của bản thân.

Hà Nội đang sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa phong phú với 6.489 di tích lịch sử - văn hóa và 2.098 di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có nhiều di sản được UNESCO ghi danh. Hàng trăm lễ hội truyền thống cùng những không gian văn hóa, lịch sử tồn tại qua nhiều thế hệ tiếp tục tạo nên nguồn lực đặc biệt của Thủ đô.

Vấn đề đặt ra là làm thế nào để nguồn tài nguyên ấy không chỉ được bảo tồn mà trở thành nguồn lực phát triển. Muốn vậy, yếu tố con người phải được đặt ở vị trí trung tâm. Mỗi người, tùy công việc và năng lực, đều có thể góp phần làm mới những giá trị văn hóa, đồng thời tạo ra những giá trị mới cho Hà Nội.

Giữ cốt cách vì thế không đồng nghĩa với giữ nguyên mọi thứ như cũ. Điều quan trọng hơn là nhận diện những giá trị cốt lõi, bồi đắp cho con người khả năng thích ứng và sáng tạo để những giá trị ấy tiếp tục có sức sống trong một Thủ đô hiện đại, hội nhập.

Nói như PGS.TS Nguyễn Thừa Hỷ - Khoa Lịch sử, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội): “Một người Hà Nội đích thực, bất kể quê hương bản quán ở đâu, sẽ là, phải là và chỉ cần là một con người biết yêu và thương Hà Nội, hiểu biết và thấu cảm với Hà Nội, gắn bó và có phần đóng góp trách nhiệm cho Hà Nội”.