Cú hích thể chế và bài toán ‘siêu năng lực’ cho siêu đô thị TP.HCM

TP.HCM đã có cơ chế mở đường, quy hoạch vạch tầm nhìn, nhưng để biến siêu cơ hội thành sức bật tăng trưởng, thành phố cần bộ máy thực thi hiệu quả và cộng đồng doanh nghiệp đủ mạnh.

Với không gian phát triển mới và những cơ hội cải cách thể chế, TP.HCM đang đứng trước bước ngoặt trong hành trình xác lập vị thế siêu đô thị có sức cạnh tranh quốc tế.

Tuy nhiên, quy mô không tự tạo nên vị thế. Để chuyển hóa tiềm năng thành sức mạnh kinh tế, thành phố cần những đột phá về thể chế, tư duy quy hoạch, năng lực quản trị, huy động nguồn lực và phát triển cộng đồng doanh nghiệp.

Chuyên đề “TP.HCM: Kiến tạo vị thế siêu đô thị” phân tích những động lực tăng trưởng, các điểm nghẽn phát triển và những lựa chọn chiến lược định hình tương lai thành phố, từ góc nhìn của nhà hoạch định chính sách, chuyên gia, nhà đầu tư và lãnh đạo doanh nghiệp.

TP.HCM đang chạy đua với chính mình để tái định hình không gian phát triển. Việc HĐND thành phố thông qua 24 nghị quyết ngày 22/9, ngay trước khi Luật Phát triển đô thị có hiệu lực từ 1/10/2026, rồi tiếp tục thông qua 47 tờ trình và dự thảo nghị quyết tại cuộc họp cuối tháng 10/2026, cho thấy nỗ lực rút ngắn độ trễ chính sách, chủ động biến cơ hội thể chế thành hành động.

Nhưng thách thức lớn nhất không nằm ở số lượng cơ chế được trao, mà ở năng lực biến “siêu cơ chế” thành “siêu năng lực” để đầu tàu kinh tế cả nước thực sự bứt phá.

Từ thí điểm đến bộ công cụ pháp trị hoàn chỉnh

Trong hành trình đổi mới thể chế, TP.HCM từng được trao nhiều cơ chế đặc thù thông qua Nghị quyết 54, Nghị quyết 98 và các nghị quyết riêng về đường sắt đô thị, trung tâm tài chính quốc tế. Những cơ chế này giúp thành phố tháo gỡ từng nút thắt, mở thêm dư địa phát triển. Tuy nhiên, khi chính sách còn mang tính thí điểm, giới hạn về thời gian và phân tán theo từng lĩnh vực, bài toán ổn định pháp lý vẫn là mối quan tâm của các nhà đầu tư.

Với những dự án cần hàng chục năm để thu hồi vốn, ưu đãi nhất thời chưa đủ tạo dựng niềm tin. Điều nhà đầu tư cần là một khung pháp lý ổn định, nhất quán, đủ sức bảo đảm cho những quyết định đầu tư đường dài.

PGS.TS. Trần Thị Kim Oanh, Phó viện trưởng Viện Công nghệ tài chính ngân hàng, Trường đại học Tài chính - Marketing cho rằng, điểm đột phá của Luật Phát triển đô thị so với Nghị quyết 98 nằm ở sự chuyển đổi từ cơ chế thí điểm có thời hạn sang khung pháp lý cấp luật, ổn định và có hệ thống.

“Nếu Nghị quyết 98 là mở khóa từng điểm nghẽn, thì đạo luật mới chính là việc trao một bộ công cụ hoàn chỉnh để thành phố chủ động tự quyết và chịu trách nhiệm”, bà Oanh nhận định.

Chín tháng đầu năm 2026, kinh tế TP.HCM ghi nhận mức tăng trưởng bứt phá trên 9,1%. Ảnh: Hoàng Anh.

Chín tháng đầu năm 2026, kinh tế TP.HCM ghi nhận mức tăng trưởng bứt phá trên 9,1%. Ảnh: Hoàng Anh.

Điểm đáng chú ý của khung pháp lý mới là không chỉ mở rộng thẩm quyền cho chính quyền thành phố, mà còn tạo thêm công cụ để TP.HCM chủ động tổ chức phát triển.

Trước hết là phân quyền, gắn thẩm quyền với trách nhiệm. HĐND TP.HCM được chủ động quyết định chủ trương đầu tư các dự án công và PPP quy mô lớn; chủ tịch UBND thành phố được trao thêm thẩm quyền quyết định đầu tư đối với các dự án trọng điểm. Nếu được triển khai hiệu quả, cơ chế này có thể rút ngắn quy trình xử lý, hạn chế tình trạng hồ sơ phải đi qua nhiều cấp, nhiều bộ, ngành.

Một hướng mở khác là không gian thử nghiệm thể chế. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (regulatory sandbox) cho phép thành phố thử nghiệm những chính sách chưa có tiền lệ hoặc khác với quy định hiện hành trong thời hạn tối đa 5 năm, có thể gia hạn theo quy định.

Đây là dư địa để kiểm nghiệm các mô hình mới trong đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh và kinh tế dữ liệu,… những lĩnh vực đòi hỏi cách tiếp cận linh hoạt, trong khi khuôn khổ quản lý truyền thống có thể chưa theo kịp tốc độ phát triển.

Bên cạnh đó, khung pháp lý mới hướng đến khai thác hiệu quả hơn giá trị từ hạ tầng và không gian đô thị. Các cơ chế phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD), thu hồi giá trị gia tăng từ đất đai, phát triển đô thị lấn biển, khu thương mại tự do gắn với cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ và tài chính xanh được kỳ vọng mở thêm nguồn lực cho đầu tư phát triển.

“Đây là những công cụ quan trọng trong bối cảnh nhu cầu vốn cho hạ tầng, giao thông và chuyển đổi mô hình tăng trưởng ngày càng lớn. Thay vì chỉ trông chờ vào ngân sách, thành phố có thể tìm cách khai thác tốt hơn giá trị đất đai, tài sản công và khả năng huy động nguồn lực từ khu vực tư nhân”, bà Oanh nhận xét.

Tuy nhiên, vị chuyên gia cũng cho hay, việc có thêm công cụ không đồng nghĩa tự động tạo ra kết quả. Phân quyền chỉ phát huy tác dụng khi đi cùng năng lực thực thi; thử nghiệm chính sách cần có giới hạn, tiêu chí đánh giá và cơ chế kiểm soát rủi ro; còn việc huy động nguồn lực phải gắn với hiệu quả đầu tư và trách nhiệm giải trình.

Từ những cơ chế riêng lẻ đến một khung pháp lý có tính hệ thống, bước chuyển quan trọng không chỉ là TP.HCM được trao thêm quyền, mà còn là khả năng chủ động thiết kế chính sách, huy động nguồn lực và chịu trách nhiệm về kết quả phát triển.

TS Trần Hoàng Ngân, đại biểu Quốc hội, nhìn nhận, các đạo luật và nghị quyết mới được ban hành đúng thời điểm thành phố bước vào giai đoạn tăng tốc, khi đà phục hồi kinh tế ngày càng rõ nét và nguồn lực đầu tư được khơi thông mạnh mẽ.

Những tín hiệu vĩ mô của thành phố đang củng cố niềm tin cho bước chuyển này. Chín tháng đầu năm 2026, kinh tế TP.HCM ghi nhận mức tăng trưởng bứt phá trên 9,1%, tổng vốn đầu tư toàn xã hội đạt 684.000 tỷ đồng, tăng 48% so với cùng kỳ. Giải ngân đầu tư công lần đầu tiên cán mốc 2/3 kế hoạch, vượt 100.000 tỷ đồng, đóng trọn vai trò "vốn mồi" dẫn dắt thị trường.

Theo ông Ngân, đầu tư công đang phát huy vai trò “vốn mồi”, dẫn dắt dòng vốn tư nhân và đầu tư nước ngoài. Trong tổng nhu cầu vốn khoảng 1 triệu tỷ đồng của thành phố, khu vực tư nhân và vốn đầu tư nước ngoài chiếm tới 85%. Điều này cho thấy ngân sách nhà nước không thể một mình đáp ứng nhu cầu phát triển; hiệu quả huy động và dẫn dắt nguồn vốn xã hội sẽ có ý nghĩa quyết định.

Trong bối cảnh đó, Luật Phát triển đô thị cùng các nghị quyết của HĐND TP.HCM được kỳ vọng tạo thêm đòn bẩy khơi thông nguồn lực trong dân và doanh nghiệp, thúc đẩy tăng trưởng trong quý 4/2026 và những năm tiếp theo.

"Song kiếm" thể chế và quy hoạch tầm nhìn 100 năm

Đặt trong tầm nhìn dài hạn, các nghị quyết của HĐND TP.HCM và Luật Phát triển đô thị không phải những chính sách vận hành riêng lẻ. Khi được đặt cạnh bản quy hoạch tổng thể TP.HCM với tầm nhìn 100 năm đã được thông qua, chúng có thể tạo thành hai trụ cột bổ trợ nhau: quy hoạch mở không gian phát triển, còn thể chế tạo cơ chế để biến không gian ấy thành nguồn lực tăng trưởng.

Theo quy hoạch, siêu đô thị TP.HCM được định hình thành năm cực phát triển. Khu vực trung tâm TP.HCM hiện hữu hướng tới vai trò trung tâm tài chính quốc tế, dịch vụ cao cấp. Cực đổi mới sáng tạo ở phía Đông. Cực đô thị - giáo dục - y tế phía Tây.

Cực phía Bắc phát triển thế mạnh công nghiệp công nghệ cao, sản xuất thông minh. Trong khi đó, cực phía Nam được định vị là trung tâm logistics hàng hải, dịch vụ cảng biển quốc tế và du lịch nghỉ dưỡng, với khu thương mại tự do (FTZ) và cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ làm hạt nhân lan tỏa.

PGS.TS. Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện kinh tế Việt Nam nhận định, quy hoạch và thể chế khi cùng hướng về một mục tiêu sẽ tạo ra sức mạnh cộng hưởng, chứ không đơn thuần là phép cộng cơ học. Quy hoạch mở ra không gian phát triển mới; luật và các nghị quyết tạo cơ chế để vận hành không gian ấy. Sự đồng bộ này có thể mở ra “siêu cơ hội” cho TP.HCM.

Luật Phát triển đô thị cùng các nghị quyết của HĐND TP.HCM được kỳ vọng tạo thêm đòn bẩy khơi thông nguồn lực cho thành phố phát triển. Ảnh minh họa: Hoàng Anh.

Luật Phát triển đô thị cùng các nghị quyết của HĐND TP.HCM được kỳ vọng tạo thêm đòn bẩy khơi thông nguồn lực cho thành phố phát triển. Ảnh minh họa: Hoàng Anh.

Nhưng cơ hội càng lớn, yêu cầu về năng lực thực thi càng cao. Theo ông Thiên, thành phố cần một “siêu năng lực” tương xứng để tránh nguy cơ quy hoạch đi trước nhưng hạ tầng, quản trị và doanh nghiệp không theo kịp.

Trước hết, tư duy phát triển hạ tầng phải chuyển từ đầu tư dàn trải sang tổ chức lại không gian đô thị. Metro, đường vành đai và các tuyến cao tốc kết nối sân bay Long Thành không chỉ nhằm giải tỏa ùn tắc, mà còn phải trở thành động lực hình thành các trung tâm phát triển mới.

Mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD) cần được tính toán để khai thác giá trị gia tăng từ đất đai quanh nhà ga, tạo thêm nguồn lực tái đầu tư hạ tầng.

Cùng với hạ tầng giao thông, hạ tầng số phải đi trước một bước. Một siêu đô thị không thể chỉ dựa vào đường sá, cầu cống và bê tông để vận hành. Dữ liệu liên thông, kết nối vạn vật và các nền tảng quản trị số sẽ quyết định khả năng điều hành đô thị, phân bổ nguồn lực và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đầu tư.

Thách thức khác đến từ biến đổi khí hậu. Sụt lún nền đất, triều cường và ngập úng không còn là những nguy cơ xa vời, mà là sức ép trực tiếp lên chất lượng sống và năng lực phát triển của thành phố. Vì vậy, quy hoạch không gian ngầm, hệ thống thoát nước và các công trình bảo vệ đô thị cần được tính toán đồng bộ, thay vì chờ sự cố xảy ra mới xử lý.

Cuối cùng, siêu cơ chế cần những doanh nghiệp đủ năng lực để biến cơ hội thành dự án và giá trị kinh tế. Khi thành phố chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào lao động sang công nghệ cao, bài toán không chỉ là huy động vốn, mà còn là tìm được những chủ thể có khả năng hấp thụ vốn, làm chủ công nghệ và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

“Nếu thiếu các tập đoàn tư nhân Việt Nam đủ sức phát triển sản phẩm, thương hiệu và thị trường, nguồn lực được khơi thông cũng khó chuyển hóa thành sức bật dài hạn”, ông Thiên nhấn mạnh.

Với TP.HCM, thách thức vì thế không chỉ là có thêm không gian phát triển hay cơ chế đặc thù, mà là khả năng kết nối quy hoạch, hạ tầng, công nghệ và doanh nghiệp thành một hệ thống vận hành hiệu quả.

“Siêu cơ hội chỉ trở thành lợi thế thực sự khi thành phố có đủ năng lực biến tầm nhìn dài hạn thành những kết quả cụ thể trong đời sống và nền kinh tế”, ông Thiên nói.

Song song với việc khơi thông nguồn vốn, ông Thiên cũng kiến nghị thành phố cũng phải đẩy nhanh xử lý các dự án đình trệ. Đến nay, 669 trong tổng số 1.338 dự án tồn đọng đã được tháo gỡ. Cách làm cũng chuyển từ nghe báo cáo sang kiểm tra thực địa, tìm hướng xử lý ngay tại công trường, nhằm đưa nguồn lực đang bị ách tắc trở lại phục vụ phát triển.

Ở góc nhìn quản trị, theo chuyên gia kinh tế Huỳnh Thanh Điền, trao thêm quyền không có nghĩa mọi điểm nghẽn sẽ tự động được tháo gỡ, quyền tự chủ chỉ mở ra khả năng hành động, năng lực quản trị và tinh thần dám làm mới quyết định kết quả. Nếu phân quyền mạnh nhưng thiếu quy trình phối hợp rõ ràng, tâm lý sợ sai, né tránh và đùn đẩy trách nhiệm vẫn có thể tồn tại dưới một hình thức khác.

Vì thế, để thể chế mới đi vào cuộc sống, theo ông Điền, TP.HCM cần bảo đảm ba nguyên tắc cốt lõi.

Thứ nhất, quyền hạn phải đi đôi với trách nhiệm. Mỗi quyết định cần có đầu mối chịu trách nhiệm chính, xác định rõ vai trò của người đứng đầu. Phối hợp liên ngành là cần thiết, nhưng không thể trở thành lý do khiến trách nhiệm cá nhân bị hòa tan, còn công việc thì kéo dài.

Thứ hai, số hóa và minh bạch hóa quy trình. Các thủ tục đầu tư, giao đất, thẩm định, cấp phép cần được công khai trên nền tảng số, đi kèm thời hạn xử lý cụ thể. Khi tiến độ được giám sát và trách nhiệm được xác định rõ, cơ chế xin - cho sẽ có ít dư địa tồn tại hơn, đồng thời giảm chi phí thời gian và tuân thủ cho doanh nghiệp.

Thứ ba, bảo vệ người dám làm vì lợi ích chung. Cần cụ thể hóa cơ chế miễn, giảm trách nhiệm đối với cán bộ hành động vì lợi ích chung, không vụ lợi, đúng điều kiện pháp luật quy định. Song song đó là thiết lập “van an toàn” gồm dữ liệu minh bạch, giám sát độc lập và hậu kiểm thực chất để khuyến khích sáng tạo nhưng vẫn ngăn ngừa nguy cơ lợi dụng chính sách, trục lợi nhóm.

“TP.HCM không thiếu ý tưởng đột phá hay những đề án quy mô hàng nghìn tỷ đồng. Điều người dân và thị trường chờ đợi là những dự án TOD được triển khai đúng tiến độ, những tuyến metro từng bước hoàn thành theo kế hoạch và một bộ máy công quyền xử lý hồ sơ nhanh chóng, minh bạch trên nền tảng số”, ông Điền nói.

Quốc Hải

Nguồn Nhà Quản Trị: https://theleader.vn/cu-hich-the-che-va-bai-toan-sieu-nang-luc-cho-sieu-do-thi-tphcm-d48475.html