Cù Lao Chàm: Ươm lại mầm cỏ xanh nơi đáy biển

Báo động suy giảm, phân mảnh hệ sinh thái

Là một trong những hệ sinh thái biển quan trọng tại Cù Lao Chàm, thảm cỏ biển là nơi cư trú, kiếm ăn và sinh trưởng của nhiều loài thủy sinh, đặc biệt là các loài ở giai đoạn con non. Hệ sinh thái này còn góp phần duy trì đa dạng sinh học, nguồn lợi thủy sản và sinh kế của cộng đồng địa phương.

Cỏ biển còn có khả năng hấp thụ, lưu giữ carbon, góp phần ổn định môi trường vùng ven bờ và tăng khả năng chống chịu của hệ sinh thái trước tác động của biến đổi khí hậu. Cùng với san hô và rừng ngập mặn, những thảm cỏ dưới đáy biển được ví như “Mái nhà đầu đời của tôm cá biển khơi”, nơi nhiều sinh vật tìm đến để trú ẩn, kiếm ăn và lớn lên.

Khu vực Bãi Bắc, nơi triển khai thí điểm phục hồi cỏ biển

Nhưng những “mái nhà” ấy đang ngày một thu hẹp. Từ diện tích khoảng 50ha vào năm 2014, thảm cỏ biển tại Cù Lao Chàm hiện chỉ còn khoảng 15-17ha trong những năm gần đây. Kết quả đánh giá xu thế giai đoạn 1999-2025 cũng cho thấy thảm cỏ biển tại nhiều khu vực ven đảo có xu hướng suy giảm và phân mảnh.

Kết quả quan trắc hệ sinh thái cỏ biển tại Khu Bảo tồn biển Cù Lao Chàm giai đoạn 2021-2025 tiếp tục cho thấy những dấu hiệu đáng lo ngại. Tại Hòn Mồ, Bãi Bìm, Bãi Nần… có những khu vực thảm cỏ xuất hiện rồi suy thoái đột ngột.

Ở Bãi Ông và Bãi Hương, độ phủ cỏ biển hiện ở mức rất thấp, gần như không có dấu hiệu phục hồi đáng kể. Đây cũng là hai khu vực có cường độ hoạt động kinh tế, xã hội và du lịch cao nhất trong toàn vùng. Tàu thuyền hoạt động dày đặc, các dịch vụ du lịch, nước thải sinh hoạ tạo ra sức ép kéo dài lên môi trường nền đáy.

Cán bộ BQL Khu BTB Cù Lao Chàm cùng phối hợp dự án triển khai khảo sát trực tiếp tại hiện trường

Sự suy giảm ấy không đơn thuần là câu chuyện về diện tích. Mỗi mét vuông cỏ biển biến mất đồng nghĩa với một phần không gian cư trú, kiếm ăn và sinh trưởng của các loài thủy sinh bị thu hẹp.

Cùng với đó là sự suy giảm những chức năng sinh thái quan trọng mà hệ sinh thái này đang đảm nhiệm. Thực trạng đặt ra yêu cầu không chỉ tiếp tục quan trắc, cập nhật dữ liệu mà còn phải tìm cách đưa những mầm cỏ trở lại nơi chúng từng sinh trưởng.

Đưa mầm xanh trở lại đáy biển

Đó cũng là mục tiêu của dự án “Thí điểm phục hồi thảm cỏ biển kết hợp cải thiện sinh kế tại Cù Lao Chàm” (dự án GCBC) do Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên tại Việt Nam (WWF-Việt Nam) tài trợ, triển khai theo cách tiếp cận đa ngành, đa bên, kết hợp giữa tri thức địa phương và bằng chứng khoa học.

Dự án được UBND tỉnh Quảng Nam (cũ) phê duyệt và triển khai từ tháng 6.2025. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, UBND thành phố Đà Nẵng phê duyệt điều chỉnh Dự án tại Quyết định số 2918/QĐ-UBND ngày 9.12.2025.

Các hoạt động có sự tham gia phối hợp từ WWF-Việt Nam, Ban quản lý Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm, các cơ quan nghiên cứu, đơn vị chuyên môn, chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư.

Một trong những hoạt động trọng tâm của dự án là thí điểm phục hồi trồng phục hồi cỏ biển tại Bãi Bắc. Tháng 3.2026, BQL Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm triển khai trồng phục hồi thí điểm hai loài cỏ biển gồm cỏ Kiệu tròn (Cymodocea rotundata) và cỏ Vích (Thalassia hemprichii).

Đợt trồng được thực hiện vào giai đoạn bắt đầu mùa sinh trưởng của cỏ biển, trong điều kiện thời tiết tương đối thuận lợi. Khu vực trồng được lựa chọn liền kề với thảm cỏ tự nhiên, có điều kiện ánh sáng, thủy triều và nền trầm tích tương đối ổn định, đáp ứng yêu cầu sinh thái của hai loài cỏ biển được phục hồi.

Triển khai trồng thí điểm cỏ biển tại Bãi Bắc

Sau 4 tháng theo dõi, những mầm xanh đầu tiên đã cho thấy khả năng thích nghi. Kết quả kiểm tra ban đầu cho thấy phần lớn túi bầu ổn định và bám nền đáy.

Với cỏ Kiệu tròn, số túi bầu còn tồn tại đạt khoảng 71,1% so với ban đầu. Đáng chú ý hơn, số thân đứng tăng mạnh lên 933 thân. Đến tháng thứ 4, thân ngầm của cỏ Kiệu tròn đã phát triển vượt khỏi túi bầu và hình thành những chồi mới trên nền đáy xung quanh.

Hoạt động phục hồi được thực hiện hoàn toàn dưới nước bằng phương pháp lặn SCUBA, kết hợp trồng bằng túi bầu tại khu vực liền kề với thảm cỏ tự nhiên. Tổng cộng đã trồng 200 túi bầu với hơn 1.200 thân đứng

Tại khu vực phục hồi, cỏ Kim và cỏ Xoan cũng xuất hiện. Sự hiện diện của những loài này cho thấy quá trình tái lập quần xã cỏ biển theo diễn thế tự nhiên có dấu hiệu bắt đầu, đồng thời cung cấp thêm chỉ báo để tiếp tục đánh giá điều kiện nền đáy và môi trường.

Với cỏ Vích, sau 4 tháng ghi nhận 13/20 túi bầu còn lại, tương ứng tỷ lệ tồn tại 65%. Số thân đứng duy trì ở mức 35 thân, không thay đổi so với tháng thứ 3. Cỏ Vích phục hồi và mở rộng chậm hơn cỏ Kiệu tròn trong điều kiện thí nghiệm hiện tại. Tuy nhiên, việc các túi bầu và thân đứng vẫn được duy trì cho thấy một phần cây giống đã thích nghi và tồn tại ổn định tại khu vực trồng.

Kết quả kiểm tra cho thấy phần lớn túi bầu ổn định và bám nền đáy

Không chỉ có những thân cỏ mới, tại khu vực phục hồi còn ghi nhận sự xuất hiện của ốc, trứng ốc, cá phèn và cá dìa. Đây là những tín hiệu cần tiếp tục theo dõi để đánh giá khả năng phục hồi chức năng sinh thái của thảm cỏ biển trong thời gian tới.

Khi người dân cùng giữ mầm xanh

Phục hồi cỏ biển sẽ khó bền vững nếu chỉ dừng lại dưới đáy biển. Điểm đáng chú ý của dự án GCBC là đặt việc cải thiện sinh kế cộng đồng song hành với phục hồi hệ sinh thái.

Bên cạnh hoạt động phục hồi, dự án đang nghiên cứu khả năng hấp thụ và lưu giữ carbon của thảm cỏ biển Cù Lao Chàm; đồng thời xem xét các phương pháp đo lường, xác minh và đánh giá tiềm năng carbon xanh.

Các kết quả hiện mới ở giai đoạn nghiên cứu, nhằm xây dựng cơ sở khoa học và xem xét khả năng lồng ghép trong các định hướng, chính sách khí hậu phù hợp trong tương lai.

Tại khu vực trồng thí điểm ghi nhận sự xuất hiện của một số sinh vật biển, một tín hiệu nhỏ, nhưng mở ra hy vọng cho hành trình ươm lại những “mái nhà đầu đời” của nhiều loài sinh vật biển

Cộng đồng địa phương được xác định là một chủ thể quan trọng trong quá trình bảo tồn. Theo định hướng, dự án dự kiến hỗ trợ 2-3 mô hình sinh kế, hướng tới khoảng 70-100 hộ tham gia và hưởng lợi.

Mục tiêu của những hỗ trợ này không chỉ là tạo thêm thu nhập. Xa hơn, đó là tạo thêm những lựa chọn kinh tế phù hợp, góp phần giảm áp lực lên tài nguyên biển và để người dân trở thành một phần của quá trình bảo tồn.

Vừa qua, BQL Khu Bảo tồn biển đã hỗ trợ trang thiết bị cho Hợp tác xã Mộc Chàm phục vụ sản xuất trà lá rừng và sản phẩm rong biển

Thời gian tới, dự án tiếp tục hoàn thiện cơ sở dữ liệu khoa học về cỏ biển; đánh giá, điều chỉnh và hoàn thiện kỹ thuật phục hồi; xây dựng khung hành động bảo tồn và phục hồi thảm cỏ biển; nghiên cứu tiềm năng carbon xanh; đồng thời nâng cao năng lực, nhận thức của cộng đồng và các bên liên quan.