Cuộc đối đầu mới trên mặt trận AI: Khi chi phí doanh nghiệp Mỹ chạm trán hàng rào địa chính trị

Đề xuất buộc các tập đoàn Mỹ công khai việc sử dụng mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) có nguồn gốc từ Trung Quốc cho thấy Washington đang mở rộng mặt trận bảo hộ từ phần cứng sang lớp phần mềm lõi. Tuy nhiên, đằng sau bài toán an ninh quốc gia là một thực tế thị trường đầy nghịch lý: chính sức ép tối ưu hóa chi phí đang đẩy doanh nghiệp Mỹ tìm đến công nghệ từ Bắc Kinh.

Quốc kỳ Trung Quốc và Hoa Kỳ tung bay trên một con đường ở Bắc Kinh, Trung Quốc. Ảnh: Reuters

Quốc kỳ Trung Quốc và Hoa Kỳ tung bay trên một con đường ở Bắc Kinh, Trung Quốc. Ảnh: Reuters

Bước ngoặt chiến thuật: Dùng "minh bạch" thay cho "cấm đoán"

Theo nguồn tin từ hãng thông tấn Reuters công bố ngày 18/11/2026, Bộ Tài chính Mỹ cùng Văn phòng Chính sách Khoa học và Công nghệ Nhà Trắng (OSTP) đang thảo luận quy định yêu cầu doanh nghiệp Mỹ phải công bố công khai trên trang web nếu hệ thống của họ sử dụng mô hình AI do Trung Quốc phát triển.

Động thái này nối tiếp khuyến nghị trước đó của Ủy ban Đánh giá Kinh tế và An ninh Mỹ - Trung (USCC) về việc buộc các công ty đại chúng phải khai báo mức độ phụ thuộc vào AI Trung Quốc trong hồ sơ gửi Ủy ban Chứng khoán (SEC).

Dưới góc nhìn chính sách thương mại, đây là sự điều chỉnh chiến thuật đáng chú ý. Trong suốt thời gian qua, trọng tâm kiềm chế của Mỹ đặt vào khâu thượng nguồn thông qua các lệnh hạn chế xuất khẩu chip bán dẫn tiên tiến. Thế nhưng, khi các phòng thí nghiệm AI tại Trung Quốc vẫn chứng minh được năng lực bứt phá, Washington buộc phải chuyển hướng sang kiểm soát khâu hạ nguồn - tức là nhu cầu sử dụng ngay trong lòng doanh nghiệp Mỹ.

Thay vì ban hành một lệnh cấm cứng nhắc vốn dễ vấp phải phản ứng pháp lý và làm đứt gãy hoạt động kinh doanh, chính quyền Mỹ chọn cơ chế "minh bạch bắt buộc" - một biến thể của chiến thuật "bêu tên" (name and shame). 

Trên thị trường vốn Mỹ, chỉ riêng việc phải gắn nhãn "có sử dụng AI Trung Quốc" lên trang web cũng đủ tạo ra áp lực tâm lý nặng nề từ cổ đông, đối tác và người tiêu dùng. Sức nặng của rủi ro uy tín này từng được minh chứng rõ nét vào tháng 10/2026, khi cổ phiếu của ứng dụng giao dịch Webull lao dốc tới 19% chỉ sau một động thái đặt nghi vấn từ Ủy ban Hạ viện Mỹ liên quan đến yếu tố công nghệ Trung Quốc.

Sức hút từ bài toán biên lợi nhuận

Sự thẩm thấu của AI Trung Quốc vào hạ tầng doanh nghiệp Mỹ không bắt nguồn từ sự thiếu hụt công nghệ nội địa, mà xuất phát từ quy luật kinh tế cơ bản: hiệu quả trên từng đồng vốn bỏ ra.

Báo cáo của Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ (CRS) công bố tháng 10/2026 thừa nhận các mô hình mã nguồn mở (open-weight - mô hình công khai bộ trọng số lõi để doanh nghiệp tự tải về cài đặt trên máy chủ riêng) của Trung Quốc như DeepSeek hay Qwen đang mang lại lợi thế vượt trội về chi phí trên mỗi token (đơn vị dữ liệu văn bản mà AI xử lý), tốc độ phản hồi nhanh và khả năng tự chủ lưu trữ. 

Số liệu thực tế trên thị trường càng làm rõ sức hút này. 

Theo phân tích của chuyên trang tài chính - công nghệ BeInCrypto ngày 19/11/2026, mô hình Kimi K2.5 của công ty Moonshot AI (Trung Quốc) có mức phí vận hành chỉ bằng khoảng 1/4 so với mô hình GPT-5.2 của OpenAI trên mỗi token, dù đạt điểm số tương đương trên các thang đo hiệu năng độc lập.

Khoảng cách chi phí khổng lồ này đã tạo ra sự dịch chuyển dòng tiền rõ rệt: trên nền tảng định tuyến AI OpenRouter, 3 vị trí dẫn đầu về lượng sử dụng trong tháng 10/2026 đều thuộc về các mô hình Trung Quốc. 

Tính đến giữa tháng 11/2026, có tới 8 trong số 10 mô hình được dùng nhiều nhất trên sàn giao dịch này đến từ các nhà phát triển Trung Quốc, chiếm xấp xỉ 87% tổng lưu lượng token toàn nền tảng.

Thực tế thương mại cho thấy nhiều tập đoàn công nghệ hàng đầu nước Mỹ đã âm thầm tích hợp các mô hình này để giải bài toán chi phí. 

Nền tảng lưu trú trực tuyến Airbnb đang sử dụng mô hình Qwen của tập đoàn Alibaba để vận hành trợ lý dịch vụ khách hàng; ứng dụng giao nhận DoorDash định tuyến một phần tác vụ nội bộ qua Kimi; trong khi công cụ lập trình Cursor thuộc công ty Anysphere (đơn vị vừa được SpaceX thâu tóm với định giá 60 tỷ USD) cũng phát triển mô hình Composer 2 dựa trên nền tảng của Kimi.

Mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) Qwen của Alibaba (Trung Quốc). Ảnh: Reuters

Mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) Qwen của Alibaba (Trung Quốc). Ảnh: Reuters

Xung đột lợi ích giữa an ninh và hiệu quả kinh tế

Đề xuất của Washington đang khoét sâu rạn nứt giữa các nhà hoạch định chính sách an ninh và cộng đồng doanh nghiệp xoay quanh cách đánh giá rủi ro của công nghệ mã nguồn mở.

Về phía cơ quan lập pháp, Hạ nghị sĩ John Moolenaar, Chủ tịch Ủy ban Đặc biệt của Hạ viện Mỹ về Cạnh tranh Chiến lược với Trung Quốc, lập luận với Reuters rằng yêu cầu công khai là cần thiết vì rủi ro an ninh vẫn hiện hữu ngay cả khi doanh nghiệp Mỹ tải mô hình Trung Quốc về vận hành trên máy chủ nội bộ.

Quan ngại của giới chức an ninh tập trung vào khả năng tồn tại các lỗ hổng bảo mật ngầm hoặc sự thiên kiến thông tin được cài cắm sẵn trong cấu trúc trọng số của mô hình, đồng thời cảnh báo chiến lược định giá rẻ của Bắc Kinh có thể tạo ra sự phụ thuộc công nghệ dài hạn.

Ngược lại, khối doanh nghiệp nhấn mạnh yếu tố kiểm soát hạ tầng kỹ thuật. 

Đại diện Airbnb khẳng định với truyền thông Mỹ rằng phần lớn hệ thống AI của hãng vẫn dựa trên công nghệ nội địa; tỷ trọng nhỏ sử dụng mã nguồn mở Trung Quốc đều được triển khai độc quyền trên hạ tầng đám mây của các nhà cung cấp Mỹ được phê duyệt, đảm bảo dữ liệu người dùng hoàn toàn không rò rỉ ra ngoài biên giới. 

Dưới góc độ kinh tế học, chuyên gia phân tích Xiang nhận định trên tờ Global Times ngày 19/11/2026 rằng việc dùng rào cản hành chính để ép doanh nghiệp từ bỏ các mô hình hiệu quả về chi phí để quay sang các lựa chọn đắt đỏ hơn sẽ trực tiếp làm phình to chi phí vận hành mà không tạo thêm giá trị hiệu suất, từ đó làm suy giảm năng lực cạnh tranh của chính các công ty Mỹ trên thị trường toàn cầu.

Nghịch lý nội tại và phép thử cho chuỗi cung ứng phần mềm

Tính nhất quán của đề xuất này cũng đang bị đặt dấu hỏi lớn. Trong khi Quốc hội Mỹ chất vấn các tập đoàn tư nhân như Airbnb hay DoorDash, chính hãng tin Reuters hồi tháng 9/2026 từng chỉ ra rằng một cổng thông tin điện tử của chính phủ Mỹ đã sử dụng mô hình Qwen của Alibaba để hỗ trợ người dân tra cứu các quy định liên bang.

Sự mâu thuẫn này phản ánh thực tế rằng ngay cả khu vực công cũng khó cưỡng lại tính tiện dụng và kinh tế của mã nguồn mở.

Hiện tại, khả năng quy định này được chính thức luật hóa vẫn còn bỏ ngỏ, bởi trong năm qua chính quyền Mỹ đã nhiều lần trì hoãn các kế hoạch hạn chế AI Trung Quốc do lo ngại phản ứng ngược từ giới công nghệ trong nước. 

Tuy nhiên, tín hiệu chính sách đã bắt đầu tạo ra sự điều chỉnh trên thị trường: theo nguồn tin từ đài CNBC ngày 20/11/2026, tập đoàn SpaceX đang xúc tiến kế hoạch loại bỏ hoàn toàn các mô hình Trung Quốc khỏi hệ thống của Cursor sau thương vụ sáp nhập.

Nhìn rộng ra chuỗi giá trị toàn cầu, động thái của Washington là lời cảnh báo sớm đối với các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ công nghệ, phần mềm và giải pháp chuyển đổi số tại châu Á, trong đó có Việt Nam. 

Xu hướng "truy xuất nguồn gốc công nghệ" đang mở rộng từ linh kiện phần cứng sang lớp mã nguồn và thuật toán lõi. Với các doanh nghiệp công nghệ Việt Nam đang gia công phần mềm hoặc cung cấp giải pháp tích hợp AI cho khách hàng tại thị trường Mỹ và châu Âu, việc rà soát, phân tách rõ ràng các giao diện lập trình (API) và mô hình mã nguồn mở đang sử dụng sẽ sớm trở thành điều kiện tiên quyết để duy trì năng lực tiếp cận thị trường.

•  Xuân Hạo

Nguồn Doanh Nhân Trẻ: https://doanhnhantrevietnam.vn/cuoc-doi-dau-moi-tren-mat-tran-ai-khi-chi-phi-doanh-nghiep-my-cham-tran-hang-rao-dia-chinh-tri-d30067.html