Cuộc trở về sau hơn nửa thế kỷ

Tại Thanh Hóa, địa phương có số lượng mẫu ADN thân nhân liệt sĩ được thu nhận lớn nhất cả nước, những chuyến đi xuyên núi, vượt rừng, những giọt máu của các mẹ, các chị, các em liệt sĩ đang từng ngày nối dài hành trình đưa những người đã ngã xuống trở về với tên tuổi của mình.

Lực lượng Công an Thanh Hóa phối hợp với cán bộ y tế thu nhận mẫu ADN của thân nhân liệt sĩ phục vụ công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ chưa rõ thông tin

Cuộc trở về sau 54 năm

54 năm kể từ ngày nhận giấy báo tử, gia đình liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát chưa bao giờ thôi mong mỏi một ngày biết chính xác nơi người con, người anh của mình yên nghỉ. Người Trung đội phó sinh năm 1952, quê xã Minh Dân, huyện Triệu Sơn (nay là xã Hợp Tiến, tỉnh Thanh Hóa), đã anh dũng hy sinh tại chiến trường Nam Bộ ngày 20.10.1972 khi tuổi đời còn rất trẻ. Suốt hơn nửa thế kỷ, phần mộ của anh tại Nghĩa trang Liệt sĩ Ngã Bảy - Phụng Hiệp (TP Cần Thơ) vẫn chưa có đầy đủ thông tin về danh tính.

Rồi một ngày, cuộc điện thoại từ cơ quan chức năng báo về gia đình mang theo tin vui mà nhiều thế hệ đã chờ đợi. Kết quả giám định ADN và đối chiếu với mẫu sinh phẩm của thân nhân xác nhận hài cốt an táng tại mộ số 52, hàng 2, lô B, khu B, Nghĩa trang Liệt sĩ Ngã Bảy - Phụng Hiệp chính là liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát. Sau 54 năm, người chiến sĩ quê xã Minh Dân, huyện Triệu Sơn (nay là xã Hợp Tiến, tỉnh Thanh Hóa) cuối cùng đã được gọi đúng tên.

Cuộc trở về của liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát không chỉ khép lại hành trình tìm kiếm kéo dài hơn nửa thế kỷ của một gia đình, mà còn là minh chứng thuyết phục cho giá trị của cơ sở dữ liệu ADN thân nhân liệt sĩ. Đằng sau kết quả ấy là hàng chục nghìn chuyến đi lặng lẽ của các tổ công tác đến từng thôn, bản, từng mái nhà trên khắp xứ Thanh để thu nhận mẫu sinh phẩm của thân nhân liệt sĩ. Mỗi giọt máu được lưu giữ hôm nay không chỉ là một mẫu sinh học phục vụ đối sánh, mà còn có thể trở thành chiếc chìa khóa mở cánh cửa ký ức, trả lại tên cho một người lính đã nằm lại trong vô danh suốt hơn nửa thế kỷ.

Hiện cả nước vẫn còn khoảng 500.000 liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Riêng Thanh Hóa có hơn 55.000 liệt sĩ, trong đó khoảng 37.720 trường hợp chưa đủ thông tin để xác định phần mộ. Đằng sau những con số ấy là hàng chục nghìn câu chuyện còn dang dở, là những người mẹ đã đi hết cuộc đời vẫn chưa biết con nằm ở đâu, những người vợ tóc đã bạc trắng vẫn chỉ có thể thắp nén nhang trước bàn thờ vọng, những người em mang theo nỗi day dứt suốt cả cuộc đời vì chưa một lần tìm được anh mình.

Thời gian càng trôi đi, hành trình ấy càng trở nên gấp gáp. Sau hàng chục năm nằm trong lòng đất, nhiều hài cốt đã bị phân hủy nặng nề dưới tác động của khí hậu và điều kiện tự nhiên. Trong khi đó, những người có quan hệ huyết thống gần nhất với liệt sĩ, đặc biệt là thân nhân bên ngoại, phần lớn đều đã ngoài 80, 90 tuổi, thậm chí trên 100 tuổi. Mỗi ngày chậm trễ đồng nghĩa với nguy cơ mất đi thêm một nguồn mẫu quý giá, làm giảm cơ hội xác định danh tính cho những người đã ngã xuống.

Chính vì vậy, ngay sau khi Bộ Công an ban hành Kế hoạch số 356 về triển khai thu thập thông tin ADN cho thân nhân liệt sĩ chưa xác định danh tính, Công an tỉnh Thanh Hóa đã lựa chọn một cách làm khác: Không chờ triển khai theo lộ trình chung mà chủ động đi trước một bước. Từ sự tham mưu của lực lượng Công an, UBND tỉnh nhanh chóng ban hành kế hoạch triển khai trên phạm vi toàn tỉnh; các Sở, ban, ngành, chính quyền địa phương đồng loạt vào cuộc; hồ sơ liệt sĩ được rà soát lại từ đầu; thông tin thân nhân được xác minh, cập nhật từng trường hợp. Mọi công việc đều hướng tới mục tiêu cao nhất: Không để sót bất cứ thân nhân nào đủ điều kiện lấy mẫu, không bỏ lỡ bất kỳ cơ hội nào xác định danh tính liệt sĩ.

Chạy đua với thời gian

Nếu ở vùng đồng bằng, việc lấy mẫu chủ yếu diễn ra tại các điểm tập trung thì ở miền núi, mỗi mẫu ADN đều là kết quả của những chuyến đi đầy gian nan. Xe máy không thể đi tiếp, cán bộ phải gửi xe ở bản dưới rồi đi bộ nhiều cây số. Điều họ lo nhất không phải là vất vả, mà là làm sao đưa những mẫu sinh phẩm vừa thu nhận về Hà Nội ngay trong ngày để bảo đảm chất lượng phục vụ phân tích ADN.

Ở nhiều gia đình, giấy tờ liên quan đến liệt sĩ chỉ còn là tấm Bằng Tổ quốc ghi công đã ngả màu hay một giấy báo tử cũ kỹ. Những người từng biết rõ về liệt sĩ nay trí nhớ lúc nhớ lúc quên. Việc xác minh quan hệ huyết thống, hoàn thiện hồ sơ vì thế trở nên vô cùng tỉ mỉ. Mỗi thông tin đều phải được đối chiếu nhiều lần, bởi chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả giám định sau này.

Khối lượng công việc tại Thanh Hóa được đánh giá là lớn nhất cả nước. Hơn 37.000 trường hợp đủ điều kiện lấy mẫu đồng nghĩa với hàng chục nghìn lượt rà soát, xác minh, đối chiếu thông tin. Áp lực rất lớn, nhưng cũng vì thế mà quyết tâm càng lớn hơn. Hai đợt cao điểm được triển khai đồng loạt trong các tháng 5 và 7.2025. 94 điểm thu nhận mẫu được tổ chức trên toàn tỉnh, kết hợp với hàng chục tổ công tác lưu động đến tận nhà đối với những người già yếu, bệnh tật.

Không kể ngày nghỉ hay cuối tuần, nhiều cán bộ làm việc từ sáng sớm đến đêm khuya. Có ngày vừa hoàn thành việc lấy mẫu ở miền núi, họ lại lập tức trở về để kịp niêm phong, bảo quản và chuyển mẫu về đơn vị chuyên trách phân tích trong đêm. Kết quả, Thanh Hóa hoàn thành thu nhận 37.808 mẫu ADN thân nhân liệt sĩ, đạt 100% số đối tượng đủ điều kiện, trở thành địa phương có số lượng mẫu ADN thân nhân liệt sĩ được thu nhận lớn nhất cả nước. Đó không chỉ là thành tích về tiến độ. Điều quan trọng hơn, Thanh Hóa đã tạo dựng được cơ sở dữ liệu ADN quy mô lớn, làm nền tảng cho việc đối sánh, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ trong giai đoạn tiếp theo của “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” đang được triển khai trên phạm vi toàn quốc.

Có thể, phía trước vẫn còn một chặng đường rất dài. Hàng chục nghìn liệt sĩ của Thanh Hóa và hàng trăm nghìn liệt sĩ trên cả nước vẫn đang chờ được xác định danh tính. Cuộc chạy đua với thời gian vẫn tiếp diễn khi những thân nhân trực hệ ngày một già yếu, khi điều kiện tự nhiên tiếp tục làm phai mờ dấu vết của chiến tranh. Nhưng từ những kết quả bước đầu, có thêm cơ sở để tin rằng, ngày càng sẽ có nhiều người lính được trở về.

Đó là hành trình mà khoa học công nghệ đã trở thành nhịp cầu của lòng biết ơn. Đó cũng là hành trình để thế hệ hôm nay thực hiện lời hứa thiêng liêng với những người đã ngã xuống vì Tổ quốc: Không để sự hy sinh nào mãi nằm trong vô danh, không để những người lính đã hiến dâng tuổi xuân cho đất nước phải chờ đợi thêm một cuộc trở về.