Đã 'chốt đơn' kế hoạch 'rút tiền' khỏi khí đốt Nga, vì sao EU vẫn tăng nhập khẩu?

EU đã thông qua lệnh cấm nhập khẩu khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) của Nga theo lộ trình, với các hợp đồng ngắn hạn phải chấm dứt hoàn toàn vào ngày 25/4/2026 và các hợp đồng dài hạn vào ngày 1/1/2027.

Trong khi đó, khí đốt qua đường ống ngắn hạn đã chính thức bị cấm nhập khẩu từ ngày 17/6/2026. Khí đốt qua đường ống dài hạn sẽ bị cấm hoàn toàn từ ngày 30/9/2027.

Tuy nhiên, Hungary và Slovakia được miễn trừ. Hai quốc gia này tiếp tục được phép nhập khẩu khí đốt của Nga trong trường hợp xảy ra gián đoạn nguồn cung do đặc thù là hai quốc gia không giáp biển.

Tuy nhiên, báo cáo do Cơ quan Hợp tác các cơ quan quản lý năng lượng của EU (ACER) công bố ngày 1/7 cho thấy, nhập khẩu khí đốt của Nga vào EU không những không giảm mà còn tăng. Cụ thể, trong giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 5 năm nay, lượng khí đốt vận chuyển qua đường ống tăng 7% so với năm 2025, trong khi nhập khẩu LNG tăng 11%.

Lý do EU tăng nhập khẩu

ACER cho rằng, mức tăng nhập khẩu chủ yếu xuất phát từ việc các công ty đẩy nhanh tiến độ nhận hàng theo các hợp đồng hiện có trước khi những biện pháp hạn chế nghiêm ngặt hơn có hiệu lực, chứ không phải do EU đảo ngược chính sách đối với khí đốt Nga.

Báo cáo nêu rõ: "Các hợp đồng LNG được phép giao vào EU hiện có quy mô từ 20–32 tỷ m³ (bcm), thông qua các cửa ngõ nhập khẩu tại bốn quốc gia thành viên gồm Tây Ban Nha, Pháp, Bỉ và Hà Lan.

Trong khi đó, các hợp đồng dài hạn đối với khí đốt Nga vận chuyển qua đường ống vẫn được phép duy trì tại Hungary, Slovakia và Hy Lạp".

Các hợp đồng khí đốt mới với Nga trên thực tế đã bị cấm kể từ tháng 3/2026, trong khi các thỏa thuận dài hạn ký trước đó được phép hết hiệu lực dần đến năm 2027, nhằm tránh gây xáo trộn thị trường.

Theo ACER, các hợp đồng còn hiệu lực hiện vẫn tương đương công suất cung cấp khoảng 45-55 bcm mỗi năm, giảm mạnh so với mức 150-157 bcm mà Nga từng xuất khẩu sang EU trước khi xung đột tại Ukraine bắt đầu.

Không phải các biện pháp trừng phạt thất bại

ACER cho rằng, xu hướng nhập khẩu khí đốt của Moscow gia tăng không đồng nghĩa với việc khối 27 thành viên ngày càng phụ thuộc vào nguồn cung của Nga. Đây cũng không phải là bằng chứng cho thấy các biện pháp trừng phạt của khối đang mất tác dụng.

Theo cơ quan này, các nhà nhập khẩu nhiều khả năng đang đẩy nhanh việc tiếp nhận khí đốt theo các hợp đồng hiện có trước khi những hạn chế mới có hiệu lực, đồng thời ứng phó với những bất ổn trên thị trường năng lượng toàn cầu sau khi xung đột giữa Israel, Mỹ và Iran làm gián đoạn nguồn cung.

"Lệnh cấm trung chuyển LNG của Nga qua lãnh thổ EU đến các thị trường thứ ba có thể là một nguyên nhân khác khiến lượng LNG của Nga lưu lại trong khối tăng lên.

Trước khi lệnh cấm có hiệu lực, một phần LNG của Nga được trung chuyển qua một số cảng của EU trước khi xuất sang các nước khác. Khi hoạt động này bị cấm, lượng LNG đó có thể đã được tiêu thụ ngay trong thị trường EU", ACER viết.

Ông Ronald Pinto, chuyên gia phân tích LNG của Kpler đồng tình với đánh giá của ACER. Ông lưu ý rằng, lượng LNG Nga nhập khẩu vào EU đã lập mức cao kỷ lục trong cả tháng 4 và tháng 5 năm nay.

"Trong bối cảnh nguồn cung LNG toàn cầu bị gián đoạn, các doanh nghiệp châu Âu đã tìm đến những nguồn LNG sẵn có khác và nhiều khả năng tận dụng tối đa tính linh hoạt trong các hợp đồng hiện hữu để tăng lượng nhập khẩu", ông Ronald Pinto giải thích.

Tuy nhiên, ông cũng chỉ rõ, lượng khí đốt từ xứ bạch dương vận chuyển qua đường ống vào khối 27 thành viên đã giảm nhẹ sau đợt bảo trì đầu tháng 6 so với cùng kỳ năm trước. Theo ông, diễn biến này phản ánh phản ứng của thị trường trước thời hạn ngày 17/6 - khi EU bắt đầu cấm nhập khẩu khí đốt Nga vận chuyển qua đường ống theo các hợp đồng ngắn hạn.

"Điều này có thể cho thấy, các doanh nghiệp đang bắt đầu giảm dần mức độ phụ thuộc vào nguồn cung của Nga để chuẩn bị cho lộ trình loại bỏ hoàn toàn", ông Pinto nhận định.

Mức độ phụ thuộc không đồng đều

Mặc dù khí đốt của Nga hiện chỉ còn đáp ứng khoảng 12% nhu cầu khí đốt của EU song ACER cho biết, mức độ phụ thuộc giữa các quốc gia thành viên không đồng đều.

Phần lớn các nước EU đã cắt giảm mạnh lượng khí đốt nhập khẩu từ Nga kể từ khi xung đột tại Ukraine bắt đầu. Tuy nhiên, Hungary, Slovakia và Hy Lạp vẫn là những trường hợp ngoại lệ.

Ba quốc gia này, đặc biệt là Hungary và Slovakia, vẫn chủ yếu tiếp nhận khí đốt của Moscow thông qua tuyến đường ống TurkStream. Họ cũng phải đối mặt với nhiều thách thức nhất trong việc tìm kiếm nguồn cung thay thế trước thời hạn loại bỏ hoàn toàn khí đốt Nga vào năm 2027.

Báo cáo của ACER nêu rõ: "Trong năm 2024, khoảng 70-80% nguồn cung khí đốt của Hungary và Slovakia vẫn đến từ Nga. Trong khi đó, khí đốt Moscow chiếm khoảng 50-55% tổng lượng khí đốt nhập khẩu của Hy Lạp".

Theo ACER, thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiếu nguồn cung khí đốt, mà là đảm bảo hạ tầng đủ năng lực để đưa các nguồn cung thay thế đến những quốc gia Trung Âu không giáp biển.

"Mức độ phụ thuộc còn lại vào khí đốt của Nga vẫn phân bổ không đồng đều giữa các quốc gia thành viên. Phần lớn các nước đã giảm đáng kể sự phụ thuộc thì một số ít vẫn tiếp tục dựa vào nguồn cung này", ACER nêu rõ.

Những thách thức mới

Ở thời điểm hiện tại, ACER nhận thấy, châu Âu hiện có sự chuẩn bị tốt hơn đáng kể so với thời điểm xảy ra cuộc khủng hoảng năng lượng năm 2022 nhờ quá trình đa dạng hóa nguồn cung khí đốt.

Tuy nhiên, quá trình này cũng kéo theo những sự thách thức mới. Thay vì dựa nhiều vào Nga, EU ngày càng phụ thuộc vào các nhà cung cấp như Mỹ, Algeria và Qatar. Trong đó, Qatar gần đây cũng chịu ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất bởi căng thẳng quân sự liên quan đến Iran.

Theo ACER, các nhà cung cấp này hiện đang gây sức ép để khối 27 thành viên nới lỏng các quy định về phát thải khí metan. Quy định này yêu cầu các doanh nghiệp dầu khí phải chịu trách nhiệm đối với lượng phát thải khí metan phát sinh trong quá trình khai thác và sản xuất.

Phía Mỹ cảnh báo, nếu các quy định không được điều chỉnh, EU có nguy cơ đối mặt với việc suy giảm nguồn cung nhập khẩu.

Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright phát biểu tại cuộc họp báo ngày 25/6 rằng: "Nếu các quy định về khí metan vẫn được giữ nguyên như hiện nay, gần như chắc chắn dòng chảy năng lượng từ Mỹ sang châu Âu sẽ giảm.

Điều này sẽ tạo ra sức ép lớn đối với EU, khu vực vốn đã phải chịu mức giá năng lượng cao hơn đáng kể so với mặt bằng chung của thế giới".

Như vậy, dù châu Âu đã đạt được nhiều tiến triển trong việc giảm phụ thuộc vào năng lượng Nga, song bài kiểm tra thực sự vẫn ở phía trước.

Hiệu quả của kế hoạch mang tính lịch sử là "rút tiền" khỏi khí đốt Nga sẽ chỉ được kiểm chứng khi EU chính thức cấm hoàn toàn LNG của Moscow và chấm dứt nhập khẩu khí đốt qua đường ống trong năm tới.