Đã đến lúc đưa giáo dục tài chính vào hoạt động giáo dục tăng cường cho học sinh

Giáo dục tài chính cần bắt đầu từ ghế nhà trường

Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi số mạnh mẽ với sự phát triển nhanh của thanh toán không dùng tiền mặt, ngân hàng số, thương mại điện tử và các nền tảng số. Thanh thiếu niên hôm nay không còn là những người đứng ngoài các hoạt động tài chính mà đã trở thành những người sử dụng ví điện tử, tài khoản ngân hàng, thanh toán QR, mua sắm trực tuyến và tham gia các nền tảng mạng xã hội ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Thực tế này đòi hỏi kỹ năng tài chính không còn là kỹ năng dành riêng cho người trưởng thành mà cần được hình thành từ sớm. Một học sinh biết cách quản lý tiền tiêu vặt, nhận diện các chiêu trò lừa đảo, hiểu giá trị của tiết kiệm, đầu tư và tiêu dùng có trách nhiệm sẽ có khả năng đưa ra những quyết định đúng đắn hơn khi trưởng thành.

Nhận thức rõ điều đó, Chính phủ đã sớm xác định giáo dục tài chính là một trong những giải pháp quan trọng để xây dựng nền tài chính toàn diện. Tại Quyết định số 928/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ: Về việc phê duyệt Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia giai đoạn 2026 - 2030, một trong những nhiệm vụ trọng tâm là đẩy mạnh giáo dục tài chính, nâng cao kiến thức và kỹ năng sử dụng dịch vụ tài chính cho người dân, trong đó chú trọng đưa nội dung giáo dục tài chính phù hợp vào chương trình giáo dục, tăng cường truyền thông và phổ biến kiến thức tài chính cho các nhóm đối tượng trong xã hội. Đặc biệt, Bộ Giáo dục và đào tạo được giao nhiệm vụ đẩy mạnh giáo dục tài chính qua hệ thống giáo dục chính thức và các chương trình truyền thông, nhất là các kiến thức về dịch vụ tài chính số, an toàn thông tin, an ninh bảo mật, bảo vệ dữ liệu cá nhân, góp phần tạo dựng niềm tin người tiêu dùng dịch vụ tài chính; hình thành thói quen quản lý tài chính cá nhân từ sớm cho nhóm đối tượng học sinh, sinh viên, người lao động trẻ để hình thành tư duy tài chính bền vững.

Chính phủ đã sớm xác định giáo dục tài chính là một trong những giải pháp quan trọng để xây dựng nền tài chính toàn diện

Đây được coi là nền tảng để người dân có thể tiếp cận, sử dụng dịch vụ tài chính một cách an toàn, hiệu quả và có trách nhiệm. Không chỉ dừng ở định hướng của Chính phủ, Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đang xây dựng dự thảo quy định về hoạt động giáo dục tăng cường trong các cơ sở giáo dục phổ thông, trong đó mở rộng không gian để các trường chủ động tổ chức những nội dung kỹ năng thiết yếu, đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Trong nội dung và yêu cầu của hoạt động giáo dục tăng cường có nêu về hoạt động STEM/STEAM, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo; các hoạt động trải nghiệm thực tiễn, giáo dục hướng nghiệp và khởi nghiệp.

Nhiều chuyên gia cho rằng giáo dục tài chính hoàn toàn phù hợp để trở thành một nội dung giáo dục tăng cường. Đây không phải là một môn học nặng về lý thuyết mà là những kiến thức thiết thực gắn với cuộc sống hằng ngày như quản lý chi tiêu, tiết kiệm, phòng tránh lừa đảo, sử dụng dịch vụ ngân hàng an toàn, bảo vệ dữ liệu cá nhân hay nhận diện các hình thức đầu tư rủi ro. Việc trang bị những kiến thức này ngay từ sớm sẽ giúp học sinh hình thành tư duy tài chính lành mạnh, thay vì chỉ học qua những bài học đắt giá khi đã trở thành nạn nhân của các vụ việc lừa đảo.

Ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi (NTU) nhận định, việc thiếu nền tảng giáo dục tài chính bài bản sẽ tạo ra những “vùng trũng” nhận thức, tác động tiêu cực đến ổn định vĩ mô và tăng trưởng dài hạn, bởi một nền kinh tế bền vững phải được xây dựng từ những “tế bào” tài chính lành mạnh. Giáo dục tài chính từ sớm giúp thế hệ trẻ hình thành tư duy quản trị rủi ro, hiểu rõ nguyên tắc lợi nhuận để biết rằng không tồn tại những cơ hội “việc nhẹ, lương cao” dễ dàng, qua đó giảm thiểu hệ lụy từ tín dụng đen, nợ xấu và các cú sốc tài chính cá nhân. Đồng thời, đây cũng là “chìa khóa” khơi thông dòng vốn xã hội, khi người dân biết đưa tiền nhàn rỗi vào các kênh đầu tư chính thống, góp phần giảm áp lực cho hệ thống ngân hàng và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.

Thực tế, nếu như trước đây các vụ lừa đảo chủ yếu nhắm vào người lớn tuổi thì hiện nay, học sinh, sinh viên và người trẻ đang trở thành nhóm đối tượng mới mà các đối tượng xấu hướng đến. Theo thống kê, Việt Nam đã phát hiện gần 1.500 vụ việc lừa đảo qua mạng, gây thiệt hại hơn 1.660 tỷ đồng; phát hiện hơn 1.500 kênh, hội nhóm quảng cáo, đánh bạc trực tuyến và hơn 1.500 kênh, hội nhóm hoạt động liên quan đến giao dịch tiền ảo, tiền mã hóa. Dữ liệu từ nền tảng an ninh mạng Viettel Threat Intelligence cũng ghi nhận 4.532 tên miền lừa đảo nhắm đến người dùng và khách hàng của các tổ chức lớn tại Việt Nam, tăng hơn 90% so với cùng kỳ năm 2024.

Điều đáng lo ngại là các hình thức lừa đảo ngày càng tinh vi, không chỉ giả mạo ngân hàng, cơ quan công an hay cơ quan nhà nước mà còn lợi dụng chính các nền tảng mạng xã hội, trò chơi trực tuyến, sàn thương mại điện tử và ứng dụng học tập để tiếp cận giới trẻ.

Nhiều học sinh bị dụ dỗ tham gia các chương trình kiếm tiền online, đầu tư tiền ảo, làm nhiệm vụ nhận thưởng, vay tiêu dùng trực tuyến hoặc cung cấp thông tin cá nhân, mã OTP cho các đối tượng lừa đảo. Một vấn đề khác đang được xã hội đặc biệt quan tâm là các hợp đồng kỳ nghỉ, hợp đồng mua bán dịch vụ nghỉ dưỡng hay các chương trình ưu đãi tiêu dùng được quảng bá bằng những lời mời hấp dẫn nhưng tiềm ẩn nhiều điều khoản bất lợi. Không ít người tiêu dùng, trong đó có các gia đình trẻ, đã ký kết hợp đồng khi chưa hiểu đầy đủ quyền lợi, nghĩa vụ cũng như các rủi ro pháp lý.

Nếu ngay từ khi còn học phổ thông, học sinh được hướng dẫn cách đọc hợp đồng, hiểu các điều khoản cơ bản, biết quyền của người tiêu dùng và nguyên tắc "đọc kỹ trước khi ký", các em sẽ có nền tảng để tránh những rủi ro khi bước vào cuộc sống. Bên cạnh đó, nhiều vụ việc lừa đảo thời gian qua cho thấy yếu tố khiến nạn nhân mất tiền không chỉ là công nghệ mà còn xuất phát từ hạn chế về kiến thức tài chính và kỹ năng số. Một người hiểu rằng ngân hàng không bao giờ yêu cầu cung cấp OTP, không chuyển tiền để "xác minh tài khoản", biết kiểm tra đường link trước khi đăng nhập hay nhận diện dấu hiệu của các mô hình đầu tư lợi nhuận cao bất thường sẽ có khả năng tự bảo vệ mình tốt hơn rất nhiều. Giáo dục tài chính vì vậy cần được nhìn nhận như một kỹ năng sống thiết yếu trong thời đại số, tương tự như kỹ năng phòng cháy chữa cháy, kỹ năng an toàn giao thông hay kỹ năng phòng chống bạo lực học đường.

Thực tế, nhiều quốc gia như Singapore, Australia, Nhật Bản, Hàn Quốc hay Anh đã đưa giáo dục tài chính vào trường học từ nhiều năm trước. Nội dung không thiên về lý thuyết hàn lâm mà thông qua các hoạt động trải nghiệm, trò chơi mô phỏng, dự án nhóm, giúp học sinh học cách quản lý tiền và đưa ra quyết định tài chính ngay từ nhỏ.

Phổ cập giáo dục tài chính để xây dựng nền kinh tế bền vững

Những năm gần đây, nhiều trường học tại Việt Nam đã phối hợp với các ngân hàng, tổ chức tài chính và chuyên gia để tổ chức các buổi ngoại khóa về quản lý tài chính cá nhân, thanh toán số an toàn hay phòng chống lừa đảo trực tuyến.

Phản hồi từ giáo viên cho thấy đây là những chuyên đề được học sinh đặc biệt quan tâm bởi nội dung gần gũi với cuộc sống. Nhiều em đặt câu hỏi về cách mở tài khoản ngân hàng, sử dụng thẻ an toàn, nhận biết tin nhắn giả mạo hay quản lý tiền tiết kiệm. Ở góc độ nhà trường, không ít giáo viên mong muốn có bộ tài liệu chính thống, được xây dựng bài bản để có thể tích hợp vào hoạt động giáo dục tăng cường hoặc các tiết sinh hoạt, hoạt động trải nghiệm.

Mức độ quan tâm đến giáo dục tài chính đã trở thành mong mỏi của nhiều phụ huynh và học sinh. Anh Nguyễn Thanh Bình (phường Hoàng Liệt, TP. Hà Nội) cho rằng, trong môi trường số hiện nay, trẻ em không chỉ học tập mà còn sớm tham gia vào các hoạt động tiêu dùng, thanh toán và giao dịch trực tuyến. Vì vậy, nhà trường cần đóng vai trò chủ động trong việc trang bị kiến thức tài chính nền tảng, giúp học sinh hiểu bản chất của đồng tiền, nguyên tắc chi tiêu và những rủi ro tiềm ẩn. Khi giáo dục tài chính được giảng dạy chính thống, gia đình sẽ có thêm điểm tựa để cùng nhà trường hình thành cho trẻ ý thức tự chủ và trách nhiệm tài chính.

Từ góc nhìn của người học, em Nguyễn Thái Ngọc Diệp (phường Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình) bày tỏ, nếu được hướng dẫn và học tập ngay tại trường, em sẽ được thực hành cách quản lý tiền tiêu vặt, sử dụng an toàn các công cụ thanh toán số và nhận diện những lời mời gọi hấp dẫn nhưng rủi ro. Điều này không chỉ giúp các em tự bảo vệ bản thân, mà còn đáp ứng đúng kỳ vọng của gia đình về việc hình thành một thế hệ công dân số bản lĩnh và có trách nhiệm.

Cô Trần Huyền My trường THCS Thanh Trì, Hà Nội chia sẻ, kiến thức về kinh tế và tài chính nên được trang bị cho các em càng sớm càng tốt vì đây là kỹ năng cần thiết cho hành trang của các em sau này. Trong trường hiện nay đã dạy các kỹ năng khác nhưng chưa có kỹ năng về tài chính nên tôi nghĩ đây là nội dung cần thiết cho việc dạy và học. Các em thiếu hụt kiến thức tài chính có thể dẫn đến những hệ lụy và rủi ro tài chính trong cuộc sống. Nếu được học và có kiến thức có thể các em sẽ tránh được tín dụng đen, chi tiêu quá đà, lừa đảo trực tuyến, chiêu trò “ việc nhẹ lương cao”.

Theo các chuyên gia, một xã hội có hiểu biết tài chính sẽ giúp giảm các vụ lừa đảo, hạn chế tín dụng đen, nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính chính thức, thúc đẩy tiết kiệm và đầu tư hiệu quả hơn. Đồng thời, người dân cũng có khả năng quản lý tài chính cá nhân tốt hơn, giảm nguy cơ rơi vào bẫy nợ hoặc các hình thức đầu tư rủi ro.

Đối với ngành Ngân hàng, việc nâng cao hiểu biết tài chính của người dân cũng góp phần xây dựng niềm tin vào hệ thống tài chính, thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt và phát triển tài chính toàn diện theo đúng mục tiêu Chính phủ đã đặt ra.

Phổ cập giáo dục tài chính trong nhà trường vì thế không chỉ nhằm giúp mỗi học sinh biết cách giữ an toàn cho tài khoản của mình hay tránh một vụ lừa đảo. Xa hơn, đây là bước đi chiến lược để xây dựng một xã hội có năng lực tài chính cao hơn, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, củng cố sự ổn định của hệ thống tài chính và tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế bền vững trong nhiều thập niên tới.