Đà Nẵng: Người dân quyết giữ rừng ngay đô thị giữa thời đất vàng

Ốc đảo xanh giữa bốn bề bê tông

Từ đường Nguyễn Tất Thành nối dài rẽ vào vài chục mét, không gian thay đổi rõ rệt. Tiếng xe tải từ khu công nghiệp Hòa Khánh nhỏ dần, nhường chỗ cho tiếng gió rì rào trên tán dẻ, chùm bù, sơn ta, sim, xước… Nhiều cây cổ thụ thân lớn, vài người ôm không xuể, rễ nổi lên trên nền cát trắng.

Rừng Trung Sơn vốn thuộc thôn Trung Sơn, xã Hòa Liên, huyện Hòa Vang (cũ), nay thuộc phường Liên Chiểu. Theo người dân, rừng được gìn giữ từ khi lập làng năm 1670 đến nay.

Rừng Trung Sơn rộng 13 ha nằm lọt thỏm giữa các khu đô thị và khu công nghiệp ở phường Liên Chiểu, thành phố Đà Nẵng.

Ngày đầu năm Bính Ngọ 2026, ông Nguyễn Bá Đức, một cao niên trong làng, cho biết rừng không nằm giữa núi mà giữa khu dân cư và các dự án đô thị. Xung quanh giờ toàn nhà cửa, đường sá, nhưng khu rừng vẫn còn nguyên. Đó là điều người dân rất tự hào.

Bên trong rừng là cụm di tích gồm đình Trung Sơn xây năm 1900, miếu Âm linh, miếu Bà Ngũ Hành, giếng cổ được cho là có từ hàng trăm năm trước, cùng nghĩa trủng nơi an táng gần 200 nghĩa sĩ thời chống ngoại xâm. Ngoài ra còn có nhà bia tưởng niệm liệt sĩ và mộ phần thân sinh, thân mẫu của danh tướng Nguyễn Bá Phát.

Ông Nguyễn Bá Đức khẳng định người dân quyết giữ rừng.

Trong hai cuộc kháng chiến, khu rừng từng là nơi trú ẩn, hoạt động của lực lượng cách mạng. Theo các bậc cao niên, trong rừng từng có hàng chục hầm bí mật. Toàn thôn có 97 liệt sĩ, 24 Bà mẹ Việt Nam anh hùng và hai Anh hùng Lực lượng vũ trang.

Không chỉ mang giá trị lịch sử, rừng còn có ý nghĩa sinh thái. Người dân kể lại trận bão lớn năm 1915 khiến nhiều làng lân cận thiệt hại nặng, riêng Trung Sơn ít bị ảnh hưởng nhờ rừng che chắn. Các giếng cổ trong rừng từng cung cấp nguồn nước ngọt cho nhiều thôn xung quanh vào mùa hạn.

Ông Vinh bên chiếc giếng cổ ở làng Trung Sơn.

Trong khi đó, ông Hà Thúc Vinh, Trưởng thôn Trung Sơn, cho hay, điều đáng chú ý là cộng đồng Trung Sơn từ lâu đã có hương ước bảo vệ rừng, cấm chặt cây, khai thác cát, chôn cất trong khu vực này.

Người dân chỉ được nhặt lá khô, hái thuốc nam. Ai vi phạm sẽ bị họp làng kiểm điểm. Nhưng nhiều năm qua gần như không có trường hợp nào.

Năm 2015, từng có đề xuất khai thác cát trắng dưới lòng rừng, song người dân phản đối. "Nếu lấy cát thì rừng không còn. Chúng tôi thống nhất giữ rừng bằng mọi giá", ông Vinh chia sẻ.

Chờ một "tấm áo pháp lý"

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đà Nẵng, rừng Trung Sơn là khu rừng có giá trị lịch sử, văn hóa, được người dân bảo vệ nguyên vẹn từ khi lập làng. Trên cơ sở đó, sở đã hoàn thiện hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích cấp thành phố và tham mưu UBND thành phố đưa khu vực này vào danh mục kiểm kê di tích theo Quyết định 2954 ban hành cuối năm 2023.

Đình làng Trung Sơn được bao bọc bởi những cây cổ thụ.

Tuy nhiên, việc xếp hạng chính thức vẫn chưa hoàn tất do liên quan đến công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và thủ tục thu hồi, giao đất đối với các hộ dân trong khu vực dự án. Đến nay, các bước này chưa được triển khai đầy đủ, khiến cơ quan chuyên môn chưa có cơ sở xác định hiện trạng sử dụng đất để khoanh vùng bảo vệ di tích theo quy định.

Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đề xuất UBND phường Liên Chiểu sớm hoàn thành công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và các thủ tục liên quan để làm cơ sở pháp lý cho việc bảo tồn.

Người dân địa phương đang kiến nghị thành phố sớm công nhận nơi đây là di tích cấp thành phố để có cơ sở pháp lý bảo vệ khu rừng trước sức ép phát triển.

Ông Huỳnh Đình Quốc Thiện, Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng, cho biết hồ sơ lý lịch khoa học về rừng Trung Sơn đã được xây dựng. Theo ông, đây là khu rừng hiếm hoi còn giữ được tính nguyên vẹn giữa đô thị, hội tụ giá trị lịch sử, văn hóa và sinh thái. Nếu được xếp hạng, nơi đây không chỉ được bảo vệ tốt hơn mà còn có thể trở thành điểm giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Hiện làng Trung Sơn chỉ còn vài hộ dân, phần lớn đã di dời đến khu tái định cư lân cận. Người dân cho biết họ đồng thuận với quy hoạch của thành phố, song mong muốn rừng được giữ nguyên trạng.

Khu rừng đặc biệt ở giữa đô thị Đà Nẵng.

"Chúng tôi không phản đối phát triển. Nhưng rừng này là hồn cốt của làng. Nếu không có danh hiệu di tích và hành lang pháp lý rõ ràng, sau này có dự án khác thì rất khó giữ", ông Vinh bày tỏ.

Giữa quỹ đất đô thị ngày càng thu hẹp, câu chuyện rừng Trung Sơn đặt ra yêu cầu cân bằng giữa phát triển và bảo tồn. Với người dân nơi đây, việc công nhận di tích không chỉ là một thủ tục hành chính mà là sự ghi nhận chính thức cho nỗ lực gìn giữ suốt gần bốn thế kỷ.

Nguyễn Duy Cường