Đặc sản địa phương trước yêu cầu thích ứng thương mại điện tử

Các sản phẩm OCOP được trưng bày tại hội chợ. (Ảnh: Trần Việt/TTXVN)

Trong dòng chảy mạnh mẽ của kinh tế số, thương mại điện tử đang làm thay đổi cách đặc sản địa phương tiếp cận thị trường và người tiêu dùng.

Từ những sản phẩm vốn chỉ tiêu thụ qua thương lái hay chợ truyền thống, nhiều đặc sản vùng miền nay đã hiện diện trên sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và phiên livestream bán hàng, mở ra cơ hội đưa hàng hóa địa phương vươn xa hơn.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội là áp lực chuyển đổi ngày càng lớn khi môi trường số đòi hỏi sản phẩm phải được chuẩn hóa về chất lượng, bao bì, truy xuất nguồn gốc, khả năng giao hàng và xây dựng thương hiệu.

Theo các chuyên gia, trong cuộc cạnh tranh mới, đặc sản địa phương không chỉ bán một sản phẩm ,mà còn phải bán được niềm tin, trải nghiệm và giá trị văn hóa gắn với vùng đất nơi sản phẩm được tạo ra.

Từ miền biển xứ Thanh đến vùng chè Thái Nguyên, từ các hợp tác xã vùng cao Lai Châu đến những cơ sở chế biến nông sản ở Gia Lai hay Phú Thọ, thương mại điện tử đang dần trở thành cánh cửa thứ hai của thị trường. Thế nhưng đi cùng cơ hội là sức ép chưa từng có về tiêu chuẩn chất lượng, khả năng vận hành số và năng lực cạnh tranh.

Ông Đặng Ngọc Vượng, Phó Giám đốc Công ty Chế biến điều và nông sản Vegetexco - Chi nhánh Tổng công ty Rau quả, Nông sản, cho rằng thương mại điện tử mở ra cơ hội rất lớn cho ngành nông sản, đặc biệt là các sản phẩm có giá trị gia tăng như điều chế biến. Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết vẫn là chất lượng ổn định, bao bì phù hợp vận chuyển và khả năng đáp ứng đơn hàng lớn, liên tục.

Thực tế cho thấy, đây cũng chính là điểm nghẽn lớn nhất của nhiều đặc sản địa phương hiện nay. Không ít sản phẩm có chất lượng tốt nhưng quy trình sản xuất còn manh mún, thiếu đồng đều, bao bì sơ sài, khó đáp ứng yêu cầu vận chuyển đường dài hay tiêu chuẩn hóa trên môi trường số.

Trong khi đó, trên các nền tảng thương mại điện tử, người tiêu dùng có thể dễ dàng so sánh hàng trăm sản phẩm chỉ trong vài giây và quyết định mua hàng phụ thuộc lớn vào hình ảnh, đánh giá cũng như trải nghiệm dịch vụ.

Ông Tống Văn Viện, Chủ tịch kiêm Giám đốc Hợp tác xã nông sản Phú Lương, thẳng thắn nhìn nhận rằng: Thương mại điện tử không phải cây đũa thần bởi, các hợp tác xã khi lên sàn gần như phải học lại từ cách chụp ảnh, viết mô tả sản phẩm cho đến xử lý đơn hàng và phản hồi khách hàng. Nếu không có sự hỗ trợ ban đầu, rất khó để bà con tự làm.

Nhận định này phản ánh một thực tế lớn hơn của khu vực kinh tế nông thôn hiện nay: khoảng cách số không còn nằm ở việc có internet hay không mà nằm ở năng lực sử dụng công nghệ để tạo ra giá trị kinh tế.

Không ít hợp tác xã, hộ sản xuất vẫn trong tình trạng lên sàn cho có nhưng thiếu chiến lược vận hành, thiếu nhân sự chuyên trách và gần như không tạo được doanh thu đáng kể.

Trong môi trường thương mại điện tử, sản phẩm không chỉ cạnh tranh bằng chất lượng mà còn bằng câu chuyện thương hiệu, trải nghiệm khách hàng và tốc độ phản hồi. Đây là điều mà mô hình sản xuất nhỏ lẻ truyền thống chưa kịp thích ứng.

Bà Lục Thị Mỹ, Chủ tịch Hợp tác xã Cốm tươi Thơm Thương, cho biết trước đây sản phẩm cốm chủ yếu tiêu thụ theo mùa và phụ thuộc vào khách quen. Nhưng từ khi đưa sản phẩm lên các nền tảng số, thị trường đã được mở rộng đáng kể. Tuy nhiên, chính quá trình đó cũng buộc hợp tác xã phải thay đổi tư duy vận hành.

“Ban đầu hợp tác xã cũng rất bỡ ngỡ vì không ai trong hợp tác xã có kinh nghiệm bán hàng online từ việc chụp ảnh sản phẩm, viết nội dung quảng bá đến đóng gói, vận chuyển. Nhưng khi làm rồi mới thấy, nếu không thay đổi sẽ bị tụt lại phía sau,” bà Mỹ chia sẻ.

Tại xã Bình Lư, tỉnh Lai Châu, chính quyền địa phương đã trực tiếp tham gia livestream, hướng dẫn người dân xây dựng gian hàng số và tổ chức các lớp tập huấn theo phương châm cầm tay chỉ việc.

Từ một địa phương chủ yếu phụ thuộc vào thương lái, Bình Lư đang từng bước hình thành hệ sinh thái kinh tế số với mục tiêu phát triển hơn 100 nhà bán hàng và 100 TikToker địa phương.

Gian trưng bày giới thiệu sản phẩm mây tre đan xuất khẩu đạt tiêu chuẩn OCOP đến từ huyện Sóc Sơn, Hà Nội. (Ảnh: Trần Việt/TTXVN)

Điều đáng chú ý là thương mại điện tử không chỉ tạo ra kênh tiêu thụ mới mà còn làm thay đổi tư duy phát triển kinh tế nông thôn.

Người dân bắt đầu quan tâm hơn đến truy xuất nguồn gốc, chuẩn hóa quy trình sản xuất, đầu tư bao bì và xây dựng thương hiệu. Những yếu tố vốn từng bị xem nhẹ nay trở thành điều kiện sống còn nếu muốn tồn tại trên môi trường số.

Ở góc độ thị trường, livestream bán hàng đang nổi lên như một công cụ tăng tốc cho đặc sản vùng miền. Tại Gia Lai, các phiên mega livestream giới thiệu nông sản địa phương đã tạo ra lượng đơn hàng lớn ngay trong thời gian phát sóng.

Tại Phú Thọ, chuỗi livestream trong khuôn khổ Hội chợ Hùng Vương năm 2026 ghi nhận hơn 700 đơn hàng chỉ sau chưa đầy một giờ phát sóng.

Ông Nguyễn Hữu Tuấn, Giám đốc Trung tâm Phát triển thương mại điện tử và Công nghệ số (eComDX) cho rằng, mục tiêu lớn nhất của việc đưa nông sản lên nền tảng số là hiện thực hóa một nền thương mại điện tử không khoảng cách giữa vùng nguyên liệu với người tiêu dùng được xóa nhòa bằng công nghệ.

Trên thực tế, chính sự kết hợp giữa nền tảng số, livestream và các nhà sáng tạo nội dung đang giúp đặc sản địa phương tiếp cận nhóm khách hàng trẻ nhanh hơn nhiều so với phương thức xúc tiến thương mại truyền thống.

Nhưng mặt khác điều này cũng đặt ra yêu cầu rất cao về minh bạch thông tin, chất lượng sản phẩm và khả năng duy trì uy tín thương hiệu.

Theo ông Trần Cao Tiên, Giám đốc Hợp tác xã kinh doanh dịch vụ Xuân Hải, logistics vẫn là rào cản lớn đối với nông sản tươi. Sản phẩm nho, táo cần bảo quản lạnh, đóng gói kỹ nên chi phí vận chuyển rất cao, ảnh hưởng trực tiếp đến giá bán và khả năng cạnh tranh.

Thực tế cho thấy, logistics đang là nút thắt lớn của thương mại điện tử nông thôn. Trong khi các thành phố lớn đã hình thành mạng lưới giao nhận tương đối hoàn thiện, nhiều vùng miền núi, biên giới vẫn gặp khó khăn về hạ tầng kho bãi, bảo quản lạnh và thời gian giao hàng.

Điều này khiến nhiều đặc sản dù có tiềm năng nhưng khó cạnh tranh với sản phẩm cùng loại ở khu vực gần trung tâm tiêu thụ.

Nhận diện rõ những thách thức đó, Bộ Công Thương đang xây dựng Kế hoạch phát triển thương mại điện tử khu vực biên giới, miền núi giai đoạn 2027 - 2030 với định hướng phát triển theo cụm sản phẩm, cụm địa phương và lấy hiệu quả thực tế làm thước đo.

Điểm đáng chú ý là kế hoạch không chỉ dừng ở việc hỗ trợ đưa hàng lên sàn mà hướng tới hình thành hệ sinh thái hỗ trợ tại chỗ, từ xây dựng hồ sơ số sản phẩm, đào tạo kỹ năng vận hành đến kết nối logistics, thanh toán và truy xuất nguồn gốc.

Ông Hoàng Ninh, Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) nhấn mạnh: Niềm tin là yếu tố quyết định trong thương mại điện tử.

Theo ông, cùng với Luật Thương mại điện tử có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, cơ quan quản lý đang xây dựng hệ thống dữ liệu đồng bộ nhằm tăng khả năng truy vết người bán, kiểm soát hàng hóa và minh bạch hóa môi trường kinh doanh số.

Trong bối cảnh thương mại điện tử tăng trưởng rất nhanh, yêu cầu chuẩn hóa thị trường đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Hàng giả, hàng nhái, thông tin sai lệch hay các hoạt động livestream bán hàng thiếu kiểm soát không chỉ làm tổn hại niềm tin người tiêu dùng mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến những doanh nghiệp, hợp tác xã làm ăn bài bản.

Theo các chuyên gia, thành công lớn của ngành công thương thời gian qua là vừa thúc đẩy mạnh mẽ thương mại điện tử, vừa duy trì được môi trường phát triển tương đối thông thoáng cho doanh nghiệp.

Tuy nhiên, càng về sau, Việt Nam càng phải xác lập được mô hình tăng trưởng mới và động lực phát triển mới dựa trên nền tảng số. Đặc biệt, thương mại điện tử đang tạo ra một cuộc sàng lọc mạnh mẽ đối với đặc sản địa phương.

Những sản phẩm biết đầu tư vào chất lượng, thương hiệu và công nghệ sẽ có cơ hội mở rộng thị trường với tốc độ chưa từng có. Ngược lại, những mô hình sản xuất manh mún, thiếu minh bạch và chậm thay đổi sẽ ngày càng khó tồn tại./.