Đại biểu Quốc hội đề nghị trẻ dưới 18 tuổi được quyền từ chối hiến mô tạng dù cha mẹ đồng ý

Sáng 2/11, thảo luận dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi)

Sáng 2/11, thảo luận dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), các đại biểu Quốc hội đề nghị hoàn thiện cơ chế bảo vệ người hiến, nhất là trẻ em, đồng thời bảo đảm công bằng trong phân bổ tạng và minh bạch chi phí ghép.

Lo xung đột lợi ích khi cha mẹ quyết định cho con hiến mô

Đại biểu Phạm Trọng Nhân, thành viên Ban Nghiên cứu phát triển TP HCM, cho rằng dự thảo chưa bảo đảm đầy đủ quyền quyết định của người dưới 18 tuổi khi hiến mô tái sinh.

Theo bản chỉnh lý ngày 1/11, trẻ dưới 18 tuổi chỉ được hiến mô tái sinh khi còn sống cho anh, chị, em ruột nếu không có người hiến trưởng thành phù hợp. Việc hiến phải có văn bản đồng ý của cả cha và mẹ đẻ, hoặc người còn lại nếu một người đã mất.

Tuy nhiên, ông Nhân cho rằng dự thảo chưa quy định rõ giá trị pháp lý của ý kiến từ chối của trẻ, trong khi người từ đủ 18 tuổi có quyền từ chối hiến bộ phận cơ thể khi còn sống bất cứ lúc nào theo khoản 5 Điều 23.

"Trẻ phải được hỏi ý kiến riêng và nếu từ chối thì không được lấy mô, dù cha mẹ đã đồng ý bằng văn bản", ông nhấn mạnh.

Đại biểu Phạm Trọng Nhân, thành viên Ban Nghiên cứu phát triển TP.HCM

Để ngăn nguy cơ ép buộc và xung đột lợi ích, đại biểu đề xuất ba cơ chế. Thứ nhất, chỉ cho phép trẻ hiến mô cho anh, chị, em ruột. Thứ hai, xác định điều kiện không có người hiến trưởng thành phù hợp dựa trên tiêu chí y khoa, không coi việc người trưởng thành từ chối hiến là lý do buộc trẻ hiến thay. Thứ ba, giao Tòa án xem xét, quyết định việc lấy mô theo thủ tục việc dân sự trong thời hạn luật định.

Nếu chưa thể áp dụng cơ chế tư pháp, ông đề nghị thành lập Hội đồng đạo đức độc lập cấp quốc gia hoặc cấp vùng, không trực thuộc bệnh viện thực hiện lấy mô.

Theo ông Phạm Trọng Nhân, cha mẹ vừa đại diện cho trẻ được đề nghị hiến mô, vừa có trách nhiệm với người con đang cần ghép, nên có thể phát sinh xung đột lợi ích. Trong khi đó, dự thảo giao cơ sở lấy mô thành lập Hội đồng tư vấn.

"Nếu ba chốt này chưa được bổ sung, xin Quốc hội chưa thông qua điểm đ khoản 1 Điều 12, cho đến khi ba chốt được luật hóa đầy đủ", ông kiến nghị.

Đại biểu cũng đề nghị bảo vệ ý chí của người dưới 18 tuổi khi hiến mô, bộ phận cơ thể sau chết não hoặc chết tuần hoàn. Theo ông, cần tôn trọng ý chí phản đối mà trẻ đã thể hiện khi còn sống, thay vì chỉ căn cứ vào sự đồng ý của người đại diện.

Ngoài ra, người tư vấn gia đình không nên thuộc kíp điều trị hoặc kíp ghép. Đại biểu cũng đề nghị không áp dụng tiêu chí ưu tiên người chờ ghép tại cơ sở phát hiện, vận động và duy trì nguồn hiến khi người hiến là trẻ em.

"Tình thương gia đình không thể thay thế cơ chế pháp lý độc lập", ông nói.

Đề xuất siết quy định hiến tạng để bảo vệ trẻ em

Cũng thảo luận về dự thảo luật, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, cho rằng cần hoàn thiện hành lang pháp lý để ngăn ngừa mua bán tạng, bắt cóc và trục lợi bất chính, nhưng không nên vì những lo ngại này mà khép lại cơ hội cứu sống người bệnh.

Từ thực tiễn y tế, ông đề nghị phân biệt người hiến còn sống với người đã chết não hoặc không còn khả năng sống, đồng thời xây dựng quy định phù hợp với từng nhóm.

Với người hiến còn sống, đại biểu đề nghị không cho hiến những bộ phận cơ thể không có khả năng tái tạo mà việc lấy có thể đe dọa tính mạng. Đối với mô có khả năng tái tạo hoặc không ảnh hưởng rõ rệt đến sức khỏe, sự phát triển, cần có quy định riêng.

Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội

Với trẻ dưới 18 tuổi, ông đề xuất cấm hiến, trừ những trường hợp đặc biệt thuộc chuyên khoa, được đánh giá không ảnh hưởng đến sự phát triển, như hiến máu hoặc tế bào gốc tạo máu. Việc lấy mô phải có sự đồng ý của người hiến và gia đình, chỉ dành cho người có quan hệ huyết thống gần, có giám định ADN và khi không còn phương án khả thi khác.

Đối với người từ 18 đến 25 tuổi, ông đề nghị chỉ cho phép hiến mô, tạng cho người cùng huyết thống. Người trên 25 tuổi có thể hiến cho người ngoài gia đình nhưng phải chịu sự giám sát của hội đồng độc lập, không liên quan đến ê-kíp phẫu thuật và gia đình người nhận.

Với người hiến đã chết não, đại biểu đề nghị việc xác định chết não phải do Hội đồng độc lập đánh giá theo tiêu chuẩn chặt chẽ. Những trường hợp tử vong không rõ nguyên nhân, tai nạn, nghi ngờ bạo hành hoặc người không có gia đình cần có kết luận của cơ quan pháp y và điều tra, xác nhận không có dấu hiệu hình sự trước khi xem xét hiến.

Riêng người dưới 18 tuổi, ông đề xuất hạn chế hiến tạng, trừ trường hợp đặc biệt có sự đồng ý của gia đình, chỉ hiến cho người cùng huyết thống và được Hội đồng độc lập giám sát. Với người trên 18 tuổi, cần cấm lấy tạng nếu người đó đã có văn bản từ chối hiến; các trường hợp còn lại phải bảo đảm sự đồng ý của gia đình và được giám sát độc lập.

Đại biểu cũng nêu nghịch lý trong hiến giác mạc: Nhu cầu ghép trong nước lớn nhưng nguồn giác mạc sử dụng hiện nay chủ yếu phải nhập khẩu với chi phí cao.

Phân bổ tạng không phụ thuộc khả năng tài chính

Theo đại biểu Nguyễn Lân Hiếu, công bằng trong tiếp cận tạng ghép và minh bạch về chi phí là hai yếu tố quyết định niềm tin của người dân.

Dẫn nguyên tắc của Tổ chức Y tế Thế giới, ông cho rằng việc phân bổ tạng phải dựa trên tiêu chí lâm sàng và đạo đức, tuyệt đối không phụ thuộc khả năng tài chính. Quy trình cần công bằng, minh bạch và có thể kiểm chứng.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc phân bổ nên dựa trên hệ thống chấm điểm tự động, xét các yếu tố như mức độ cấp cứu, thời gian chờ, sự tương thích miễn dịch và ưu tiên cho trẻ em, thay vì để con người quyết định theo cảm tính.

Để hạn chế tiêu cực, đại biểu đề nghị ê-kíp lấy tạng không được biết danh tính người nhận. Các trường hợp ngoại lệ phải được Hội đồng Quốc gia phê duyệt và công khai trên hệ thống.

Về chi phí, ông nhấn mạnh nguyên tắc "tạng hiến là vô giá". Người bệnh chỉ phải chi trả các khoản dịch vụ như điều phối, vận chuyển, phẫu thuật và thuốc ức chế miễn dịch sau ghép. Các khoản này cần được công khai minh bạch, làm căn cứ để bảo hiểm y tế thanh toán theo tỷ lệ.

"Chỉ khi làm được hai điều này, luật sửa đổi mới thực sự đi vào lòng dân và phát huy hiệu quả", đại biểu Nguyễn Lân Hiếu nói.