Đại học 'bội thu' bằng giỏi, xuất sắc khiến chuyên gia đặt câu hỏi về năng lực thật

Đại học đang đào tạo nhân tài hay “sản xuất” bằng đẹp?

TS. Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý Giáo dục Việt Nam cho rằng, một trong những hạn chế của giáo dục đại học hiện nay là tư duy coi trọng điểm số, bằng cấp và thành tích hơn năng lực thực tế của người học.

Theo ông, mong muốn sinh viên ra trường có bằng khá, giỏi xuất phát một phần từ kỳ vọng người học sẽ thuận lợi hơn khi tìm việc. Tuy nhiên, nếu nhà tuyển dụng chủ yếu căn cứ vào hồ sơ, bằng cấp mà chưa đánh giá đầy đủ năng lực thực tế, việc chạy theo điểm số có thể không phản ánh đúng chất lượng đào tạo.

Cả cơ sở giáo dục và đơn vị tuyển dụng cần thay đổi cách tiếp cận, chú trọng đánh giá những gì người học thực sự làm được thay vì chỉ nhìn vào kết quả học tập trên giấy tờ.

Đặc biệt, TS Lâm cho rằng, giáo dục đại học cần quan tâm đúng mức đến chất lượng đầu ra, thay vì tập trung quá nhiều vào khâu tuyển sinh.

“Tuyển sinh đầu vào chỉ là bước khởi đầu. Phải coi trọng đầu ra chứ không phải coi trọng đầu vào, phải làm chuẩn đầu ra và chuẩn chương trình đào tạo”, ông nhấn mạnh.

Theo chuyên gia, việc đánh giá người học cần dựa trên những tiêu chí rõ ràng, nhất quán và nghiêm túc. Khi đã xây dựng chuẩn đánh giá, các cơ sở đào tạo phải thực hiện đúng, tránh tình trạng áp dụng thiếu nhất quán hoặc linh hoạt theo hướng hạ thấp yêu cầu chất lượng.

Tuy nhiên, nghiêm túc trong đánh giá không đồng nghĩa với việc chỉ tập trung sàng lọc sinh viên. Người học cần được tạo cơ hội thi lại, học lại khi chưa đạt yêu cầu để tiếp tục hoàn thiện năng lực. Mục tiêu cuối cùng không phải là đạt một mức điểm hay sở hữu tấm bằng đẹp, mà là thực sự đáp ứng chuẩn kiến thức, kỹ năng trước khi tốt nghiệp.

Bên cạnh đó, chương trình đào tạo cần gắn kết chặt chẽ hơn với thị trường lao động. Nếu sinh viên chủ yếu tiếp cận lý thuyết mà thiếu điều kiện thực hành, trải nghiệm tại doanh nghiệp hoặc cơ sở sản xuất, kiến thức có thể trở nên xa rời yêu cầu công việc.

“Với những ngành học đòi hỏi kỹ năng thực hành, trong trường hợp cơ sở đào tạo chưa có đủ điều kiện và công cụ cần thiết, việc phối hợp với doanh nghiệp, đơn vị sản xuất để tổ chức thực tập và đào tạo thực tế là một hướng cần được chú trọng. Qua quá trình này, sinh viên có cơ hội làm quen với môi trường làm việc, còn doanh nghiệp có điều kiện đánh giá trực tiếp năng lực của người học trước khi tuyển dụng”, ông Lâm cho hay.

Bằng giỏi, xuất sắc ngày càng nhiều, chuẩn đầu ra có tương xứng?

Ở góc độ cơ sở đào tạo, PGS Nguyễn Anh Tuấn cho biết, Trường Quốc tế, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tổ chức các cuộc thi nhằm đánh giá năng lực sinh viên trên cùng một hệ tiêu chí. Việc tổng hợp kết quả qua từng mùa thi giúp nhà trường nhận diện những nhóm năng lực còn hạn chế ở sinh viên khối ngành kinh tế, quản lý, thay vì chỉ dựa vào cảm nhận chủ quan.

Theo ông, thay đổi không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc mở thêm học phần mới, mà có thể điều chỉnh chuẩn đầu ra và phương pháp đánh giá ở những học phần hiện có. Chẳng hạn, tăng tỷ trọng bài tập tình huống mở, yêu cầu sinh viên tự phân tích và đề xuất phương án giải quyết vấn đề.

Tại Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn cũng nhấn mạnh giáo dục đại học sau thời gian chuyển đổi, mở rộng quy mô và tăng cường năng lực cần quan tâm nhiều hơn đến những chuyển biến về chất.

Một vấn đề cần được nhìn nhận thẳng thắn là sinh viên đã thực sự nỗ lực học tập, học thực chất hay chưa. Theo Bộ trưởng, nếu chuẩn đầu ra của một trường tốp đầu không cao hơn các trường khác, trong khi tỷ lệ sinh viên đạt loại xuất sắc lại cao, thì có thể người học không cần phải nỗ lực quá nhiều.

Thực tế tại một số trường đại học cho thấy tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc đang chiếm tỷ trọng đáng kể. Ảnh: DNU

Tại Đại học Kinh tế Quốc dân, trong đợt tốt nghiệp đại học chính quy tháng 8/2026, có 5.724 sinh viên nhận bằng cử nhân. Trong đó, 51,2% tốt nghiệp loại xuất sắc và 26,3% loại giỏi. Tổng tỷ lệ sinh viên đạt loại giỏi và xuất sắc lên tới 77,5%. Đáng chú ý, có 17 sinh viên đạt điểm tuyệt đối 4.0.

Tại Học viện Tài chính, trong 3.364 sinh viên đủ điều kiện tốt nghiệp theo báo cáo tại lễ tốt nghiệp đại học chính quy tháng 8/2026, có 764 sinh viên đạt loại xuất sắc, chiếm 28,41%; 1.184 sinh viên đạt loại giỏi, chiếm 44,03%. Như vậy, tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi và xuất sắc đạt 72,44%.

Tại Trường Đại học Ngoại thương, lễ trao bằng tốt nghiệp đợt 1 năm 2025 có gần 1.300 sinh viên được công nhận tốt nghiệp. Trong số này, 32,4% đạt loại xuất sắc và 47% đạt loại giỏi. Tổng tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi và xuất sắc gần 80%.

Không chỉ ở nhóm ngành kinh tế, tỷ lệ sinh viên đạt kết quả học tập cao cũng xuất hiện tại các lĩnh vực đào tạo khác.

Tại Trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội, trong 407 sinh viên được công nhận tốt nghiệp năm 2026, có 19 sinh viên đạt loại xuất sắc, 139 sinh viên loại giỏi, 230 sinh viên loại khá và 19 sinh viên loại trung bình. Tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi và xuất sắc đạt khoảng 38,82%.

Trong đợt xét tốt nghiệp từ tháng 6 đến tháng 11/2025, Trường Đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia TP HCM trao bằng cho 2.408 sinh viên, trong đó tỷ lệ tốt nghiệp loại giỏi và xuất sắc đạt 45,1%.