Đàm phán Mỹ - Iran thêm khó vì căng thẳng Hormuz

Tranh cãi về Eo biển Hormuz và lệnh ngừng bắn tại Lebanon đang phủ bóng lên nỗ lực của Washington và Tehran nhằm tìm kiếm một thỏa thuận dài hạn hơn.

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance ngày 21-6 đến Thụy Sĩ để tham gia đàm phán với Iran, trong bối cảnh hai bên tìm cách thúc đẩy thỏa thuận tạm thời đạt được trong tuần này thành một khuôn khổ ổn định hơn.

Vị trí eo biển Hormuz giữa Iran và Oman. Ảnh: Unsplash

Cuộc gặp diễn ra sau khi Mỹ và Iran nhất trí ngừng bắn 60 ngày để tiếp tục thương lượng các vấn đề cốt lõi, gồm chương trình hạt nhân của Tehran, nới lỏng trừng phạt, an ninh khu vực và hoạt động hàng hải qua Eo biển Hormuz.

Trước khi rời Washington, ông Vance nói các cuộc trao đổi có thể kéo dài trong vài ngày và tập trung vào 2 hồ sơ chính.

“Tôi nghĩ chúng tôi hy vọng sẽ đạt được tiến triển về vấn đề hạt nhân và lệnh ngừng bắn tại Lebanon,” Phó Tổng thống Mỹ nói với các phóng viên.

Tuy nhiên, triển vọng đàm phán nhanh chóng đối mặt với thách thức mới khi Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran tuyên bố đóng Eo biển Hormuz, với lý do đáp trả các cuộc tấn công của Israel tại Lebanon. Đây là tuyến hàng hải chiến lược, giữ vai trò quan trọng đối với dòng chảy dầu mỏ từ Trung Đông ra thị trường toàn cầu.

Phía Mỹ bác bỏ khả năng Hormuz đã bị phong tỏa. Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM), cơ quan phụ trách hoạt động quân sự của Mỹ tại Trung Đông, cho biết 55 tàu thương mại đã đi qua eo biển trong ngày 20-6, vận chuyển hơn 17 triệu thùng dầu ra thị trường toàn cầu. Cơ quan này khẳng định lực lượng Mỹ sẽ tiếp tục bảo đảm tự do hàng hải tại khu vực.

Tổng thống Donald Trump cũng nói sẽ không áp phí đối với tàu đi qua Hormuz trong thời gian ngừng bắn 60 ngày, trừ trường hợp đàm phán hòa bình thất bại. Tuyên bố này cho thấy Washington muốn trấn an thị trường năng lượng, nhưng vẫn giữ sức ép với Tehran trong quá trình thương lượng.

Ở chiều ngược lại, một cố vấn của lãnh đạo tối cao Iran cáo buộc Mỹ chưa thực hiện đầy đủ cam kết chấm dứt giao tranh trên mọi mặt trận, trong đó có Lebanon. Quan chức này cho rằng nếu thỏa thuận chỉ dừng trên giấy, dòng chảy năng lượng từ Trung Đông vẫn sẽ đối mặt với rủi ro.

Do đó, Lebanon tiếp tục là điểm nghẽn lớn của tiến trình đàm phán. Dù lệnh ngừng bắn đã được công bố, giao tranh giữa Israel và Hezbollah vẫn tái diễn. Israel nói họ đáp trả các cuộc tấn công từ Hezbollah, trong khi lực lượng này tuyên bố sẽ không để Israel tự do hoạt động tại Lebanon.

Israel khẳng định không phải là một bên trong thỏa thuận Mỹ - Iran và sẽ tiếp tục duy trì lực lượng tại các khu vực đang kiểm soát ở Lebanon. Quân đội Israel cho biết sẽ tôn trọng lệnh ngừng bắn, nhưng vẫn sẵn sàng hành động nếu xuất hiện mối đe dọa.

Tại Thụy Sĩ, phái đoàn Mỹ ngoài ông Vance còn có đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner. Phía Iran có Ngoại trưởng Abbas Araqchi cùng các quan chức cấp cao phụ trách an ninh, dầu mỏ và tài chính. Pakistan và Qatar cũng tham gia hỗ trợ vai trò trung gian trong các cuộc trao đổi.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho biết Tehran sẽ thúc ép các bên liên quan thực hiện cam kết, đồng thời nhắc lại rằng một số thỏa thuận trước đây từng không được tôn trọng đầy đủ.

Kinh tế cũng là một nội dung được đặt lên bàn đàm phán. Bộ trưởng Dầu mỏ Iran Mohsen Paknejad cho biết nếu phương Tây tuân thủ tinh thần thỏa thuận, Tehran có thể mở ra nhiều cơ hội đầu tư và hình thức hợp đồng mới trong lĩnh vực năng lượng.

Vì vậy, các cuộc đàm phán tại Thụy Sĩ diễn ra trong thế cân bằng mong manh. Washington và Tehran đều muốn duy trì kênh đối thoại, nhưng triển vọng đạt tiến triển sẽ phụ thuộc vào việc lệnh ngừng bắn tại Lebanon có đứng vững, hoạt động qua eo biển Hormuz có được bảo đảm và hai bên có thể thu hẹp bất đồng về chương trình hạt nhân của Iran đến đâu.

Tổng hợp