Đám tang đặc biệt ở Bắc Hà: Một gia đình, hai đức tin

Trong chuyến khảo sát thực địa tại Lào Cai vào tháng 3/2026, các nhà nghiên cứu thuộc Khoa Nhân học và Tôn giáo học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, đã chứng kiến một đám tang đặc biệt của gia đình người Mông ở Tả Phìn. Người cha quá cố, tiếp đến là con trai út vẫn giữ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên truyền thống; trong khi người vợ, con trai cả và đặc biệt là người cháu đích tôn (đang là mục sư) lại theo đạo Tin Lành.

Không xảy ra xung đột hay bài xích vì khác biệt đức tin, các thành viên trong gia đình người Mông này đã cùng nhau tổ chức đám tang trên cơ sở tôn trọng tín ngưỡng của nhau. Người con và cháu theo đạo Tin Lành vẫn dâng cúng trâu, bò để trọn đạo hiếu theo tập tục dòng họ, nhưng không trực tiếp tham gia phần cúng ma người chết.

Nhóm nghiên cứu của TS. Phan Thị Ngọc đã thực hiện quan sát nghiên cứu sâu về các hoạt động tang ma của người Mông. Ảnh: Nhóm nghiên cứu cung cấp

Theo TS. Phan Thị Ngọc, Khoa Nhân học và Tôn giáo học, đây là minh chứng thực tế sinh động cho xu hướng hỗn dung tôn giáo hiện đại: "Hỗn dung ở đây không phải là sự pha trộn giáo lý, mà là một quá trình thương lượng linh hoạt dựa trên nền tảng tình cảm gia đình và sự kết nối chặt chẽ của dòng họ".

Điểm tựa tinh thần mới ở vùng cao

Thực tế nghiên cứu tại các bản làng vùng trung du và miền núi phía Bắc cho thấy, việc thực hành tín ngưỡng hay tiếp nhận tôn giáo mới đang đóng vai trò là điểm tựa tinh thần quan trọng giúp đồng bào ứng phó với khó khăn, biến cố trong cuộc sống, giải tỏa lo âu để tâm an và lạc quan hơn.

Tại một số cộng đồng, sinh hoạt tôn giáo góp phần khuyến khích những thay đổi tích cực trong đời sống như hạn chế uống rượu, quan tâm chăm sóc gia đình và chú trọng việc học hành của con cái.

"Ở các điểm nhóm Tin Lành, phụ nữ người Mông và trẻ em gái tham gia rất đông. Họ bộc bạch rằng việc tham gia sinh hoạt giúp họ cảm thấy tự tin hơn, có cơ hội thể hiện bản thân và tìm kiếm sự hỗ trợ, giãi bày những khó khăn trong đời sống", TS. Phan Thị Ngọc kể.

Dù vậy, sự thay đổi niềm tin không đồng đều giữa các thành viên cũng có thể phát sinh mâu thuẫn. Lúc này, vai trò của dòng họ chính là nhân tố trung tâm giúp kết nối, hòa giải và giữ vững bản sắc văn hóa cộng đồng.

Bảo tồn có trọng tâm các giá trị tâm linh và hoàn thiện thể chế tôn giáo

Nhằm phát huy nguồn lực tâm linh gắn với phát triển bền vững tại vùng cao, nhóm nghiên cứu của Khoa Nhân học và Tôn giáo học đề xuất một số giải pháp căn cơ.

TS. Phan Thị Ngọc, đại diện nhóm nghiên cứu của Khoa Nhân học và Tôn giáo học chia sẻ thông tin tại tọa đàm khoa học vừa diễn ra ngày 22/10 ở Hà Nội.

Một là mở rộng nghiên cứu dài hạn, quy mô hơn về các dạng thức hỗn dung tôn giáo cũng như xu hướng đồng bào tìm về các giá trị tín ngưỡng bản địa cổ truyền để có cái nhìn toàn diện, không phiến diện.

Hai là bảo tồn có trọng tâm, giữ vững "hồn cốt" văn hóa tộc người, ưu tiên bảo tồn các yếu tố cốt lõi như ngôn ngữ tộc người, tri thức dân gian và đặc biệt là vai trò liên kết, kết nối của dòng họ.

Ba là hoàn thiện thể chế sinh hoạt tôn giáo cơ sở. Việc bảo tồn bản sắc văn hóa phải được tiến hành song song với việc hoàn thiện thể chế, tạo điều kiện cho các sinh hoạt tôn giáo hợp pháp. Từ đó, giúp người dân vừa giữ gìn được cội nguồn văn hóa, vừa an tâm thực hành đức tin trong khuôn khổ pháp luật.

“Nguồn lực tinh thần tín ngưỡng, tôn giáo không phải là cấu trúc tĩnh mà vận động linh hoạt, tạo động lực ứng phó và liên kết cộng đồng. Phát huy nguồn lực tinh thần cần tôn trọng tính đa dạng tộc người, đồng thời nhìn nhận rõ các giới hạn thực địa để xây dựng chính sách tôn giáo - dân tộc phù hợp”, TS. Ngọc khuyến nghị.