Đan dày 'tấm lưới' an sinh

Khi dữ liệu quản lý được chuẩn hóa, số hóa và liên thông thông qua số định danh cá nhân, chính sách an sinh sẽ có điều kiện đến gần hơn với từng người lao động. Hình ảnh minh họa: Sông Lam

Theo số liệu thống kê, khu vực phi chính thức hiện chiếm hơn 61% tổng số lao động có việc làm ở nước ta, tương đương hơn 32 triệu người. Đáng lo ngại hơn, có tới 55% lực lượng lao động cả nước hoàn toàn đứng ngoài hệ thống bảo hiểm xã hội. Họ rơi vào một tình thế trớ trêu mà giới chuyên môn gọi là “khoảng giữa mất tích” - không thuộc diện nghèo cùng cực để được hưởng chính sách bảo trợ xã hội trực tiếp từ ngân sách, nhưng cũng không có hợp đồng lao động để tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, đồng nghĩa với việc khi tai nạn xảy ra, bệnh tật ập đến hay tuổi già gõ cửa, họ đều phải tự mình gánh chịu những rủi ro tài chính.

Sự phát triển mạnh mẽ của các mô hình kinh tế nền tảng càng làm lộ rõ những khoảng trống trong chính sách an sinh. Hơn 7 triệu lao động làm việc qua các ứng dụng công nghệ hiện nay phần lớn chỉ được xác định là “đối tác” dân sự, thay vì người lao động trong một quan hệ lao động thực chất. Trong khi đó, hàng triệu lao động tự do ở khu vực nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa cũng đang đứng trước những rủi ro tương tự, song ít có điều kiện tiếp cận thông tin và chính sách bảo hiểm. Họ ngày ngày tạo ra giá trị cho nền kinh tế, nhưng lại gần như vắng bóng trong mạng lưới bảo vệ an sinh. Đó là một nghịch lý nhức nhối, đòi hỏi sự can thiệp thể chế công bằng và quyết liệt hơn.

Khoảng trống an sinh của hôm nay chắc chắn có thể trở thành gánh nặng ngân sách của ngày mai. Việt Nam đang bước nhanh vào giai đoạn già hóa dân số, dự báo sẽ khép lại thời kỳ “dân số vàng” vào năm 2036. Nếu hơn một nửa lực lượng lao động hiện nay tiếp tục bước vào tuổi xế chiều mà không có lương hưu, không tích lũy và thiếu điểm tựa chăm sóc sức khỏe, hệ thống an sinh quốc gia sẽ phải đối mặt với áp lực chi trả trợ cấp xã hội ngày càng lớn. Trước yêu cầu cấp bách đó, đổi mới căn bản chính sách an sinh xã hội không đơn thuần là câu chuyện hỗ trợ người nghèo, mà phải trở thành chiến lược phát triển bền vững của quốc gia. Quyết định số 1960/QĐ-TTg của Chính phủ ban hành ngày 9/10/2026 vừa qua đã vạch ra lộ trình xây dựng hệ thống an sinh xã hội đa tầng, bao trùm, hướng tới bảo đảm sàn an sinh tối thiểu cho mọi người dân.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, trước hết cần tháo gỡ những nút thắt pháp lý trong việc định danh quan hệ lao động trên nền tảng số, quy định rõ 4 căn cứ nhận diện quan hệ quản lý thực tế để yêu cầu doanh nghiệp công nghệ có trách nhiệm cùng đóng góp bảo hiểm y tế, bảo hiểm tai nạn nghề nghiệp và hưu trí cho người lao động. Đồng thời, chính sách bảo hiểm xã hội cũng phải tự đổi mới theo hướng linh hoạt, thiết thực và hấp dẫn hơn. Việc giảm số năm đóng bảo hiểm xã hội tối thiểu để hưởng lương hưu xuống 15 năm, tiến tới 10 năm, cùng với bổ sung các chế độ trợ cấp ngắn hạn như thai sản, ốm đau sẽ mở rộng cơ hội tham gia cho lao động tự do. Đặc biệt, cần đẩy mạnh tuyên truyền, hỗ trợ thủ tục và mở rộng các điểm tiếp cận chính sách đến tận thôn, bản, vùng sâu, vùng xa, giúp người lao động không bị bỏ lại phía sau chỉ vì khoảng cách địa lý hay hạn chế về thông tin...

Khi dữ liệu quản lý được chuẩn hóa, số hóa và liên thông thông qua số định danh cá nhân, chính sách an sinh sẽ có điều kiện đến gần hơn với từng người lao động, kể cả những người có sinh kế bấp bênh nhất. Đan dày “tấm lưới” an sinh, không để người lao động nào bị bỏ lại phía sau, chính là đầu tư cho sự công bằng, thịnh vượng và ổn định lâu dài của đất nước.