Đảng Dân chủ có thể ngăn chiến tranh Iran, đảo ngược chính sách thuế của Tổng thống Trump?

Toà nhà Quốc hội Mỹ tại Washington, D.C., ngày 3/11/2026. Ảnh: THX/TTXVN phát

Theo truyền thông quốc tế, Quốc hội khóa mới, dự kiến bắt đầu hoạt động vào đầu tháng 1/2027, sẽ có cục diện khác hẳn so với hai năm đầu nhiệm kỳ tổng thống thứ hai của ông Trump, khi đảng Cộng hòa chiếm đa số tại cả hai viện.

Việc nắm quyền kiểm soát lưỡng viện sẽ giúp đảng Dân chủ tăng cường giám sát các chính sách của Tổng thống Trump, đồng thời có thêm khả năng ngăn cản những dự luật mà đảng này phản đối. Tuy nhiên, tổng thống Mỹ vẫn có nhiều quyền hạn để đưa ra quyết định mà không cần Quốc hội phê chuẩn.

Dưới đây là những vấn đề chính trị đáng chú ý và những thay đổi có thể xảy ra khi đảng Dân chủ nắm quyền kiểm soát cả hai viện Quốc hội.

Xung đột Mỹ - Israel với Iran

Tổng thống Trump thừa nhận cuộc chiến với Iran là một trong những nguyên nhân khiến đảng Cộng hòa thất bại trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Trả lời phỏng vấn qua điện thoại với kênh Fox News, ông nói: “Tôi nghĩ Iran là một phần nguyên nhân. Nhưng đồng thời, mọi người cũng hiểu tầm quan trọng của những gì tôi đã làm với Iran”.

Bên cạnh đó, sự bất mãn của cử tri trước tình trạng lạm phát và giá nhiên liệu, thực phẩm tăng cao cũng là những yếu tố chính khiến đảng Cộng hòa mất lợi thế. Nắm bắt tâm lý này, đảng Dân chủ tập trung vận động tranh cử vào vấn đề chi phí sinh hoạt và chi tiêu trong nước.

Tháng 2 vừa qua, ông Trump cùng Israel phát động chiến dịch quân sự nhằm vào Iran mà không được Quốc hội cho phép. Nhà lãnh đạo Mỹ vẫn có thể ra lệnh tiến hành các cuộc tấn công, song Quốc hội khóa mới có thể tìm cách hạn chế những quyết định quân sự này. Một trong những công cụ mà các nghị sĩ có thể sử dụng là quyền kiểm soát ngân sách, cụ thể là từ chối cấp thêm kinh phí khi dự luật tài trợ cho hoạt động của chính phủ hiện hành hết hiệu lực vào ngày 11/12. Điều này có thể tạo ra sức ép đáng kể đối với các quyết định quân sự của ông Trump.

Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu với báo giới tại Nhà Trắng. Ảnh: AA/TTXVN phát

Tuy nhiên, ông James Boys, nghiên cứu viên tại Trung tâm Nghiên cứu Chính trị Mỹ thuộc Đại học College London (Anh), cho rằng việc cắt nguồn tài trợ quân sự không dễ thực hiện.

“Khi binh sĩ Mỹ vẫn đang triển khai tại chiến trường, động thái này sẽ đặt ra nhiều vấn đề phức tạp và có thể bị xem là đẩy tính mạng quân nhân Mỹ vào tình thế nguy hiểm”, ông nói.

Các nhà phân tích cũng nhận định Nghị quyết về quyền hạn chiến tranh khó có thể kiềm chế ông Trump. Những nỗ lực trước đây nhằm vận dụng đạo luật liên bang ban hành năm 1973 đều không đạt kết quả hoặc không phát huy hiệu quả như mong muốn.

Theo nghị quyết trên, tổng thống có quyền sử dụng lực lượng quân sự để đẩy lùi một cuộc tấn công sắp xảy ra. Tuy nhiên, hoạt động quân sự phải chấm dứt trong vòng 60 ngày, trừ khi Quốc hội tuyên bố chiến tranh. Tổng thống cũng có thể phủ quyết quyết định của Quốc hội, và để bác bỏ quyền phủ quyết này, cần có ít nhất 2/3 số phiếu ủng hộ tại cả Hạ viện và Thượng viện.

Kết quả bầu cử cho thấy đảng Dân chủ còn cách khá xa ngưỡng đa số 2/3 cần thiết tại cả hai viện.

Theo ông Scott Lucas, Giáo sư chính trị quốc tế tại Viện Clinton thuộc Đại học Dublin (Ireland), dù không có đủ số phiếu để vượt qua quyền phủ quyết của tổng thống, Quốc hội vẫn có thể đề xuất các dự luật mới. Đảng Dân chủ có thểtranh thủ sự ủng hộ của một số nghị sĩ Cộng hòa vốn có khả năng sẽ giữ khoảng cách với ông Trump sau khi cử tri thể hiện rõ sự bất mãn đối với tổng thống trong cuộc bầu cử lần này.

Ông Lucas dẫn chứng Phó Tổng thống JD Vance, người đã phản đối cuộc chiến với Iran ngay từ đầu. Tuần trước, ông Vance đã gửi thư cho người đứng đầu cơ quan an ninh Iran trong nỗ lực nhằm nối lại đàm phán và ngăn chặn các cuộc tấn công tiếp theo. Theo ông Lucas, vấn đề đặt ra là liệu ông Vance có thúc đẩy mạnh mẽ hơn việc chấm dứt cuộc chiến hay không.

Ở góc nhìn khác, ông Boys cho rằng việc không còn phải tham gia tranh cử tổng thống do Hiến pháp Mỹ quy định ông Trump phải rời nhiệm sở khi kết thúc nhiệm kỳ thứ hai có thể khiến nhà lãnh đạo này cảm thấy ít bị ràng buộc hơn, từ đó sẵn sàng hành động quyết liệt trên trường quốc tế.

Ông nhận định trong bối cảnh vị thế chính trị trong nước suy yếu, ông Trump có thể lựa chọn đẩy mạnh các chính sách tại Trung Đông nhằm tạo dựng dấu ấn nhiệm kỳ và để lại một di sản chính trị khó bị phủ nhận.

Thuế quan và thương mại quốc tế

Quang cảnh cảng hàng hóa tại California, Mỹ. Ảnh: THX/TTXVN

Năm ngoái, ông Trump đã áp thuế từ 10% đến 50% đối với hàng hóa của khoảng 90 quốc gia, nhằm thu hẹp thâm hụt thương mại của Mỹ. Chính sách này gây chấn động thị trường toàn cầu, sau đó bị Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ vào tháng 2/2026. Tuy nhiên, Chính quyền Tổng thống Trump đã tìm cách sử dụng những cơ sở pháp lý khác để tiếp tục áp thuế.

Chỉ vài ngày sau phán quyết với tỷ lệ 6 phiếu thuận và 3 phiếu chống của Tòa án Tối cao, ông Trump tiếp tục thúc đẩy chính sách thuế quan bằng cách nhanh chóng ký một sắc lệnh hành pháp dựa trên một đạo luật khác, nâng mức thuế từ 10% lên 15%. Tuy nhiên, các mức thuế này chỉ được áp dụng trong 150 ngày, trừ khi được Quốc hội gia hạn.

Đảng Dân chủ cho rằng chính sách thuế quan của ông Trump càng làm gia tăng áp lực chi phí sinh hoạt đối với người dân Mỹ. Trên thực tế, các nhà nhập khẩu Mỹ phải chịu khoản thuế này và thường chuyển phần chi phí phát sinh sang người tiêu dùng. Các nghị sĩ Dân chủ cáo buộc ông Trump đang “móc túi người dân Mỹ”.

Với quyền kiểm soát Quốc hội, đảng Dân chủ có thể thúc đẩy các trường hợp miễn trừ thuế quan, qua đó giúp một số nhà xuất khẩu giảm bớt gánh nặng trong ngắn hạn. Tuy nhiên, những thay đổi sâu rộng hơn trong chính sách thương mại của Mỹ có thể sẽ phải chờ đến cuộc bầu cử tổng thống năm 2028 và chính quyền mới tại Nhà Trắng.

Theo ông Boys, vấn đề thuế quan hiện vẫn đang được đưa ra xem xét tại các tòa án Mỹ. Việc chính phủ có phải hoàn trả khoản thuế đã thu hay không, cũng như số tiền cụ thể cần hoàn trả, vẫn chưa được làm rõ.

Một lĩnh vực được dự báo vẫn nhận được sự ủng hộ của Quốc hội, bất kể đảng nào nắm quyền kiểm soát, là tăng cường các biện pháp hạn chế Trung Quốc tiếp cận công nghệ.

Trong số các đề xuất có Đạo luật An ninh Truy cập Từ xa - nhằm mở rộng phạm vi kiểm soát xuất khẩu sang cả hoạt động truy cập từ xa đối với hàng hóa, phần mềm và công nghệ của Mỹ. Một đề xuất khác là Đạo luật An ninh Chip - yêu cầu các doanh nghiệp xác minh những chip AI tiên tiến vẫn được sử dụng tại các địa điểm được cấp phép, nhằm ngăn chặn nguy cơ công nghệ bị chuyển hướng tới các đối thủ nước ngoài.

Nhập cư và kiểm soát biên giới

Người di cư vượt sông Rio Bravo ở biên giới Mỹ - Mexico. Ảnh: THX/TTXVN

Theo ông Lucas, một trong những thay đổi đáng chú ý sau cuộc bầu cử là đảng Dân chủ sẽ nắm giữ ghế chủ tịch tất cả các ủy ban của Quốc hội. Đây là những cơ quan có thẩm quyền tiến hành điều tra và yêu cầu nhân chứng ra cung cấp lời khai.

Điều này có thể mở đường cho các cuộc điều tra về hoạt động kinh doanh rộng lớn của gia đình ông Trump, mối quan hệ của tổng thống với Jeffrey Epstein, người đã qua đời và từng bị kết án về các tội danh tình dục, cũng như cách Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth điều hành cuộc chiến với Iran. Các nghị sĩ Dân chủ thậm chí có thể tìm cách khởi động thủ tục luận tội ông Trump lần thứ ba liên quan đến những vấn đề này.

Bên cạnh đó, Quốc hội nhiều khả năng sẽ tiến hành các cuộc điều tra quy mô lớn về chính sách nhập cư của Chính quyền Tổng thống Trump. Đảng Dân chủ nhiều lần đề cập khả năng sử dụng quyền triệu tập nhân chứng và yêu cầu cung cấp tài liệu để làm rõ sự phối hợp giữa Sở Thuế vụ Mỹ (IRS) và Bộ An ninh Nội địa trong việc thực hiện chính sách trục xuất người tị nạn và người di cư.

Việc tạm giữ người tại các sân bay cũng như trong quá trình giải quyết các vụ việc liên quan đến nhập cư là một phần trong chiến dịch trục xuất quy mô lớn mà ông Trump cam kết thực hiện khi tranh cử năm 2024.

Trước thềm cuộc bầu cử ngày 3/11, Fox News công bố kết quả một cuộc thăm dò cho thấy 53% cử tri đã đăng ký cho rằng các biện pháp siết chặt nhập cư của chính quyền đã “đi quá xa”.

Bộ An ninh Nội địa Mỹ lập luận rằng khoảng 70% số người đang bị tạm giữ liên quan đến các vấn đề nhập cư có tiền án hoặc liên quan đến hành vi phạm tội, nếu tính cả những trường hợp đang chờ xử lý cáo buộc. Tuy nhiên, con số này bị các ý kiến chỉ trích đặt dấu hỏi, bởi theo nguyên tắc pháp lý của Mỹ, một người bị tình nghi phạm tội vẫn được coi là vô tội cho đến khi tòa án chứng minh có tội.

Theo ông Lucas, kết quả bầu cử giữa nhiệm kỳ sẽ tạo điều kiện để “đảng Dân chủ và những nghị sĩ Cộng hòa có trách nhiệm” tăng cường phối hợp với chính quyền các bang và địa phương, qua đó thúc đẩy các chính sách điều chỉnh phù hợp và có trách nhiệm hơn.