Đằng sau những 'giấy phép con'

Ngày 29/7, Cơ quan Cảnh sát điều tra (CSĐT) Bộ Công an cho biết đã khởi tố, bắt tạm giam Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung cùng một số cán bộ liên quan đến vụ án "Đưa hối lộ; Nhận hối lộ; Môi giới hối lộ; Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng; Lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ, quyền hạn để trục lợi; Giả mạo trong công tác", xảy ra tại Trung tâm Kiểm nghiệm kiểm chứng và Dịch vụ chất lượng, Công ty TNHH Công nghệ NhoNho, Công ty TNHH MTV Trái cây Thủy và các đơn vị, cá nhân liên quan đến hoạt động xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc.

Theo đó, trong quá trình mở rộng điều tra, Cơ quan CSĐT Bộ Công an đã điều tra làm rõ ông Hoàng Trung, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (hiện là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) và ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn ban hành các chính sách trái pháp luật, có dấu hiệu của việc ban hành "Giấy phép con" để phục vụ lợi ích nhóm, trục lợi cá nhân số tiền đặc biệt lớn.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung (đeo kính) cùng một số cán bộ liên quan bị khởi tố, bắt tạm giam

Trên cơ sở kết quả điều tra, thu thập tài liệu, chứng cứ, Cục CSĐT tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu đã khởi tố bị can, bắt bị can để tạm giam đối với Hoàng Trung và Nguyễn Quang Hiếu về tội"Nhận hối lộ"; Nguyễn Thị Hà, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm dịch vùng 7 (thuộc Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật) và Bế Thị Thu Hiền, Trạm trưởng Trạm Kiểm dịch Hữu Nghị - Lạng Sơn về tội "Giả mạo trong công tác".

Hiện cơ quan Công an đang tiếp tục tập trung mở rộng điều tra, làm rõ hành vi vi phạm của các bị can, đối tượng liên quan tại các cơ quan quản lý Nhà nước và các đơn vị kiểm nghiệm, đơn vị được cấp mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói liên quan, đề xuất xử lý theo quy định pháp luật; đồng thời, điều tra, xác minh phục vụ thu hồi triệt để tài sản cho Nhà nước.

Vụ án thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận không chỉ bởi đây là vụ án liên quan đến cán bộ giữ cương vị lãnh đạo cấp cao, mà còn bởi thông tin từ Cơ quan điều tra cho thấy các bị can có dấu hiệu lợi dụng chức vụ, quyền hạn để ban hành các chính sách trái pháp luật, nhằm tạo ra "giấy phép con" phục vụ lợi ích nhóm và trục lợi cá nhân.

Trong nhiều năm qua, Chính phủ đã nhiều lần phát động các chương trình cải cách thủ tục hành chính, cắt giảm điều kiện kinh doanh, bãi bỏ hàng nghìn "giấy phép con", nhằm tạo môi trường đầu tư thông thoáng hơn. Điều đó không chỉ nhằm tiết kiệm thời gian, chi phí cho doanh nghiệp mà còn là một giải pháp quan trọng để phòng, chống tham nhũng. Bởi tham nhũng ngày nay không chỉ xuất hiện ở những dự án lớn hay những gói đầu tư nghìn tỷ đồng. Nó có thể bắt đầu từ một quy định nhỏ, một thủ tục phát sinh, một điều kiện kinh doanh không cần thiết, một chữ ký, một con dấu hay quyền quyết định nằm trong tay một vài cá nhân.

Khi một cán bộ có quyền quyết định doanh nghiệp được hay không được cấp phép, được hay không được xác nhận, được hay không được thông quan, thì quyền lực ấy nếu thiếu cơ chế kiểm soát sẽ rất dễ bị biến thành công cụ mặc cả. Doanh nghiệp cần giấy phép để tồn tại. Người dân cần thủ tục để sản xuất, kinh doanh. Còn người có quyền cấp phép lại nắm giữ chiếc "chìa khóa". Từ đó, cơ chế "xin - cho" hình thành. Và nơi nào còn cơ chế "xin - cho", nơi đó luôn tiềm ẩn nguy cơ phát sinh tiêu cực.

Điều đáng lo ngại hơn là "giấy phép con" không chỉ tạo điều kiện cho tham nhũng mà còn làm méo mó môi trường cạnh tranh. Doanh nghiệp làm ăn chân chính phải mất thêm thời gian, chi phí để hoàn tất các thủ tục hành chính. Những doanh nghiệp không muốn hoặc không thể tham gia vào các mối quan hệ "xin - cho" sẽ chịu nhiều bất lợi hơn. Trong khi đó, những doanh nghiệp được ưu ái lại có cơ hội tiếp cận thị trường nhanh hơn, hưởng lợi nhiều hơn, bất chấp năng lực thực tế. Hệ quả cuối cùng là thị trường bị bóp méo, người nông dân bị ảnh hưởng, doanh nghiệp chân chính chịu thiệt, ngân sách Nhà nước thất thu. Và nghiêm trọng hơn cả là uy tín quốc gia bị tổn hại.

Đối với ngành nông nghiệp, việc cấp mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói hay giấy chứng nhận kiểm nghiệm vốn được thiết kế nhằm bảo đảm chất lượng hàng hóa, đáp ứng yêu cầu của thị trường nhập khẩu. Nếu những công cụ quản lý này bị biến thành phương tiện để trục lợi thì hậu quả không chỉ dừng ở một vài doanh nghiệp mà có thể ảnh hưởng đến thương hiệu nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Một lô hàng vi phạm có thể khiến cả ngành hàng bị siết kiểm tra. Một mã số bị cấp sai có thể khiến hàng nghìn hộ nông dân mất cơ hội xuất khẩu. Một quyết định thiếu minh bạch có thể làm mất niềm tin mà nhiều năm mới gây dựng được. Đó là cái giá rất đắt của lợi ích nhóm.

Nhìn rộng hơn, vụ án lần này không chỉ là câu chuyện của ngành nông nghiệp. Bất kỳ lĩnh vực nào còn tồn tại quá nhiều điều kiện kinh doanh, quá nhiều khâu xin phép, quá nhiều quyền quyết định tập trung vào một số ít cá nhân đều có nguy cơ phát sinh tiêu cực. Từ đất đai, xây dựng, môi trường, y tế cho đến giáo dục... nếu thủ tục không minh bạch, nếu quyền lực không được kiểm soát thì "giấy phép con" hoàn toàn có thể trở thành mảnh đất màu mỡ cho lợi ích nhóm.

Chính vì vậy, ý nghĩa của vụ án không chỉ nằm ở việc xử lý những cá nhân bị cáo buộc vi phạm, mà còn là lời cảnh tỉnh đối với cả hệ thống quản lý Nhà nước. Tổng Bí thư Tô Lâm từng nhấn mạnh "Làm một vụ, một việc để cảnh tỉnh cả một vùng, một lĩnh vực - đấy là sự tận tụy, thông minh, trách nhiệm của lực lượng Công an đối với xã hội, đối với đất nước, xứng đáng là điển hình tiên tiến". Đó không chỉ là yêu cầu đối với lực lượng thực thi pháp luật mà còn là mục tiêu của công cuộc xây dựng một nền quản trị quốc gia liêm chính, minh bạch và phát triển bền vững.

Một nền hành chính hiện đại không được xây dựng trên những cánh cửa phải "xin" mới được mở, mà phải dựa trên nguyên tắc mọi người dân, mọi doanh nghiệp đều được thực hiện những gì pháp luật cho phép, không cần phụ thuộc vào ý chí chủ quan của bất kỳ cá nhân nào. Để được như vậy, cần phải tiếp tục triệt tiêu cơ chế "xin - cho", đẩy mạnh chuyển đổi số, công khai toàn bộ quy trình xử lý hồ sơ, số hóa dữ liệu, tăng cường giám sát và quy trách nhiệm rõ ràng đối với từng cá nhân thực thi công vụ để người có quyền lực không còn cơ hội lợi dụng quyền lực, không còn khoảng tối để mặc cả, không còn cơ chế để hình thành những "lợi ích nhóm" nhằm trục lợi cá nhân.