Đằng sau sự xuất hiện của 'liên minh hai tốc độ' ở châu Âu

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen. Ảnh: THX/TTXVN

Báo The Kyiv Post của Ukraine cho biết chiến dịch tái vũ trang không đồng đều của châu Âu có nguy cơ làm suy yếu chính an ninh của mình khi các chiến lược quốc phòng quốc gia ngày càng phân hóa và sự phối hợp trên toàn “lục địa già” bị trục trặc.

Trong bối cảnh Washington phát đi tín hiệu giảm mức độ ưu tiên đối với vai trò dẫn dắt xuyên Đại Tây Dương và Liên bang Nga mở rộng hoạt động sản xuất quân sự vượt xa nhu cầu của cuộc chiến tại Ukraine, các chính phủ châu Âu đang gia tăng chi tiêu quốc phòng.

Tuy nhiên, thay vì hội tụ quanh các kế hoạch mua sắm thống nhất và hoạch định chiến lược chung, các nước thành viên Liên minh châu Âu (EU) lại theo đuổi những cách tiếp cận chủ yếu mang tính quốc gia.

Theo trang tin Euractiv, tình trạng phân mảnh này tạo ra khoảng cách ngày càng lớn giữa diễn ngôn chính trị về sự đoàn kết và thực tế tác chiến bên trong châu Âu.

Chi tiêu tăng, phối hợp tụt hậu

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky nhiều lần kêu gọi châu Âu tăng cường tư thế quốc phòng. Phát biểu tại Davos mới đây, ông Zelensky nói: “Châu Âu cần biết cách tự bảo vệ mình”.

Nhà lãnh đạo Ukraine cũng chỉ trích các chính phủ EU vì không ưu tiên chi tiêu quốc phòng trước khi chịu sức ép từ Tổng thống Mỹ Donald Trump, cho rằng họ “thậm chí còn không cố gắng” chi 5% GDP cho an ninh.

Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở quy mô chi tiêu mà ở sự thiếu gắn kết.

Trong khi chính quyền Trump thúc giục các đồng minh châu Âu “đi đầu” trong việc đối phó các mối đe dọa an ninh khu vực, tái vũ trang đã trở thành phép thử đối với độ tin cậy của phòng thủ tập thể.

Dẫu vậy, công tác hoạch định vẫn thiếu đồng đều và các chiến lược mua sắm giữa các nước thành viên khác biệt sâu sắc.

Pháp, Đức và Italy - nơi đặt trụ sở của các nhà sản xuất quốc phòng lớn nhất châu Âu - đã kháng cự việc phối hợp mua sắm sâu rộng hơn, thay vào đó ưu tiên các thỏa thuận song phương nhằm duy trì quyền kiểm soát công nghiệp quốc gia.

Theo Euractiv, những cách tiếp cận này làm suy yếu nỗ lực triển khai Lộ trình Quốc phòng châu Âu và làm loãng tính gắn kết chiến lược.

Các dự án chủ lực đình trệ

“Bức tường thiết bị bay không người lái châu Âu”, được giới thiệu như một sáng kiến chủ lực của EU nhằm đối phó các mối đe dọa lai từ Liên bang Nga, minh họa rõ nét cho những chia rẽ này.

Tranh cãi về công nghệ và quản trị đã khiến dự án bị đình trệ, về thực chất rơi vào trạng thái đóng băng dù được quảng bá mạnh về chính trị.

Sự lệch pha giữa thông điệp chính trị và phối hợp quân sự này có nguy cơ tạo ra sự mơ hồ trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị gia tăng.

Các lãnh đạo châu Âu đã phát đi những tín hiệu trái chiều.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron gần đây cảnh báo rằng “chúng ta phải hết sức thận trọng và tránh mọi sự leo thang”.

Trái lại, Ngoại trưởng Latvia Baiba Braže cho rằng cần có một “phản ứng chủ động hơn”.

Tổng thống Liên bang Nga Vladimir Putin công khai thừa nhận việc châu Âu tăng cường quân sự.

Tại hội nghị Valdai tháng Mười năm ngoái, ông Putin nói rằng Moskva đang “theo dõi chặt chẽ quá trình quân sự hóa ngày càng tăng của châu Âu” và đặt câu hỏi: “Đó chỉ là lời nói, hay đã đến lúc chúng tôi phải đáp trả?”.

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen khẳng định các biện pháp của EU hoàn toàn mang tính phòng thủ.

Tuy nhiên, thông điệp không nhất quán có thể làm phức tạp những cam kết đó trong môi trường đầy ngờ vực lẫn nhau.

Máy bay chiến đấu Eurofighter tham gia một cuộc tập trận tại Hannover, Đức. Ảnh tư liệu: AFP/TTXVN

Chiến lược mua sắm phân kỳ

Sự ủng hộ của công chúng đối với việc tăng chi tiêu quốc phòng đã gia tăng trên khắp châu Âu, thúc đẩy các lộ trình quốc gia đầy tham vọng.

Đức cam kết trở nên “có khả năng chiến tranh” vào năm 2029, trong khi Tổng thư ký Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) Mark Rutte cảnh báo liên minh phải sẵn sàng cho khả năng xung đột trong vòng năm năm.

Song song với đó, chính sách mua sắm vẫn bị phân mảnh.

Đức đề xuất luật “Mua hàng châu Âu”, Pháp nhấn mạnh sản xuất trong nước, Ba Lan tiếp tục mua máy bay chiến đấu và xe tăng của Mỹ, còn Lầu Năm Góc thúc đẩy xuất khẩu vũ khí Mỹ theo chính sách “Nước Mỹ trước tiên”.

Kết quả là sự xuất hiện của một bức tranh chắp vá các quyết định quốc gia, hạn chế khả năng của châu Âu trong việc đạt được sự gắn kết chiến lược, chứ chưa nói tới tác chiến, dù ngân sách ngày càng tăng.

Chuẩn bị cho mối đe dọa sai hướng?

Phân tích của Euractiv còn cho rằng châu Âu có thể đang ưu tiên trang bị quân sự truyền thống trong khi đánh giá thấp các mối đe dọa lai.

Bất kỳ hành động nào của Liên bang Nga nhằm vào lãnh thổ NATO nhiều khả năng sẽ nhắm vào hạ tầng trọng yếu, mạng không gian mạng, hệ sinh thái thông tin sai lệch và các điểm yếu kinh tế, thay vì những cuộc tấn công thiết giáp quy mô lớn.

Dù vậy, đầu tư quốc phòng vẫn tập trung nặng vào vũ khí truyền thống.

Sự lệch pha giữa nhận thức mối đe dọa và ưu tiên mua sắm làm sâu sắc thêm điều mà bài viết gọi là khoảng cách giữa lời nói và thực tế của châu Âu.

Trong khi đó, các quốc gia Baltic và các nước ở sườn phía Đông NATO đang tăng cường biên giới, xây dựng công sự và chuẩn bị hạ tầng cho khả năng xung đột.

Các nhà phân tích mô tả đây là một “liên minh hai tốc độ”, khi các quốc gia tuyến đầu tiến gần tới trạng thái thời chiến, còn Tây Âu vẫn tranh luận về khuôn khổ mua sắm.

Một cuộc thăm dò tháng 12/2025 cho thấy hơn 2/3 người châu Âu tin rằng đất nước của họ sẽ không thể tự vệ về mặt quân sự trước Liên bang Nga.

Kêu gọi cải cách thể chế

Để khắc phục những điểm yếu này, bài viết trên Euractiv đề xuất các cơ chế mua sắm chung mang tính ràng buộc, được thực thi thông qua điều kiện ngân sách, cùng với việc thành lập một Cơ quan Điều phối Công nghiệp Quốc phòng EU thường trực có thẩm quyền ra quyết định.

Bài viết cũng kêu gọi các công thức chia sẻ gánh nặng minh bạch nhằm thay thế những cuộc đàm phán tùy tiện vốn đã làm cản trở các dự án như “Bức tường thiết bị bay không người lái”.

Nếu không có những cải cách cấu trúc như vậy, quá trình tái vũ trang của châu Âu có nguy cơ tạo ra sự phân mảnh thay vì năng lực răn đe đáng tin cậy.

Thành Nam/Báo Tin tức và Dân tộc