Đánh thức di sản đô thị

Tại Hội thảo khoa học "50 năm thành phố mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh: Dấu ấn lịch sử, khát vọng phát triển và đột phá thể chế" do UBND TP HCM tổ chức ngày 24-6, các văn nghệ sĩ và nhà nghiên cứu đã thảo luận sôi nổi về nguồn lực văn hóa trong dòng chảy phát triển 50 năm của TP HCM.

Từ ký ức đô thị đến nguồn lực phát triển

Sau 50 năm xây dựng và phát triển, TP HCM đang đứng trước một giai đoạn mới, khi lợi thế cạnh tranh không chỉ nằm ở đất đai, hạ tầng hay tốc độ đô thị hóa, mà còn ở chiều sâu văn hóa của đô thị hơn ba thế kỷ tuổi.

Người dân xem trình diễn drone tại Lễ hội Sông nước TP HCM. (Ảnh: HOÀNG TRIỀU)

"Tư duy bảo tồn không thể chỉ dừng ở gìn giữ nguyên trạng di sản mà phải đưa di sản bước vào đời sống đương đại thông qua công nghệ số, nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh, thiết kế, game, thời trang và du lịch trải nghiệm" - NSƯT Lê Thiện chia sẻ. Những người trong cuộc cho rằng ký ức lịch sử không thể chỉ nằm yên trong bảo tàng mà phải tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.

Nhiều văn nghệ sĩ bày tỏ tâm đắc với những ý kiến, tham luận đã nhìn nhận di sản như "nguyên liệu đầu vào" cho sáng tạo nghệ thuật. Nhiều năm qua, các nghệ sĩ sân khấu, điện ảnh, mỹ thuật, âm nhạc vẫn đau đáu câu hỏi làm thế nào để kể câu chuyện Sài Gòn - Gia Định bằng ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại. Những tuyến phố cổ, bến cảng, khu Chợ Lớn, hệ thống kênh rạch, những xóm nghề, những con hẻm hay đời sống đa văn hóa của thành phố đều là chất liệu giàu sức gợi nhưng vẫn chưa được khai thác tương xứng.

Di sản đô thị không chỉ là bối cảnh mà còn là linh hồn của tác phẩm. Bất kỳ nghệ sĩ nào cũng mong được sáng tạo trên nền những giá trị thật của thành phố. Khi có cơ chế để di sản bước vào sân khấu, điện ảnh hay các chương trình nghệ thuật, tác phẩm sẽ có chiều sâu hơn, khán giả cũng sẽ hiểu và yêu thành phố bằng cảm xúc chứ không chỉ qua những con số phát triển.

Trên thực tế TP HCM hoàn toàn có thể hình thành những chương trình biểu diễn thực cảnh quy mô lớn dọc sông Sài Gòn. Nếu biết khéo léo kết hợp lịch sử khai mở vùng đất, văn hóa thương cảng, đời sống cư dân Nam Bộ với công nghệ trình diễn hiện đại, thành phố sẽ tạo ra những sản phẩm đủ sức cạnh tranh với các điểm đến nổi tiếng trong khu vực.

Hình thành không gian sáng tạo

Các nhà nghiên cứu văn hóa và văn nghệ sĩ đã đánh giá cao đề xuất xây dựng Ngân hàng dữ liệu di sản số và hệ thống bảo tàng thông minh. Đây không đơn thuần là hoạt động lưu trữ mà sẽ tạo nên một "kho nguyên liệu mở", để các nhà biên kịch, đạo diễn, họa sĩ thiết kế, nhà làm phim, kiến trúc sư hay nhà phát triển trò chơi điện tử cùng khai thác.

Nhiều quốc gia đã chứng minh sức mạnh của việc số hóa di sản. Khi tư liệu lịch sử được tiếp cận thuận lợi, quá trình sáng tạo cũng nhanh hơn, chính xác hơn và tạo nên nhiều giá trị kinh tế mới. Đây cũng là điều mà TP HCM đang hướng đến khi xây dựng nền công nghiệp văn hóa.

Trong nhiều năm qua, giới nghệ thuật TP HCM đã có không ít tác phẩm lấy cảm hứng từ lịch sử và đời sống đô thị. Sân khấu kể câu chuyện về những con người mở đất phương Nam. Điện ảnh tái hiện ký ức Sài Gòn qua nhiều giai đoạn lịch sử. Âm nhạc lưu giữ nhịp sống của thành phố bằng những ca khúc đã đi cùng nhiều thế hệ. Nhiếp ảnh, mỹ thuật và văn học vẫn không ngừng khám phá vẻ đẹp của những con hẻm, chợ truyền thống, bến sông, khu phố cổ cùng đời sống đa sắc màu của cộng đồng cư dân. Tuy nhiên, nhiều nghệ sĩ cho rằng các sáng tạo ấy vẫn còn mang tính đơn lẻ.

"Điều chúng tôi mong đợi là một hệ sinh thái để tác phẩm không dừng lại ở một vở diễn, một bộ phim hay một triển lãm mà có thể kết nối với du lịch, giáo dục, bảo tàng, không gian công cộng và các hoạt động trải nghiệm dành cho người dân cũng như du khách" - các chuyên gia đề xuất.

Nhiều văn nghệ sĩ kỳ vọng sau hội thảo, TP HCM sẽ sớm hình thành các không gian sáng tạo gắn với những tuyến di sản như Đồng Khởi, Nguyễn Huệ, Tôn Đức Thắng, khu Chợ Lớn, bến Bình Đông, kênh Tàu Hủ - Bến Nghé; đồng thời xây dựng những chương trình biểu diễn thực cảnh, liên hoan nghệ thuật, lễ hội văn hóa mang thương hiệu riêng của thành phố.

Đạo diễn, NSND Trần Minh Ngọc nhìn nhận, nếu mô hình đô thị di sản được triển khai hiệu quả, giới sân khấu sẽ có thêm nhiều "không gian kể chuyện" thay vì chỉ bó hẹp trong phạm vi nhà hát.