Đánh thức di sản 'vương quốc đỏ' Mang Thít

Vẻ đẹp rêu phong, nhuốm màu thời gian của những lò gạch hình chóp tại "vương quốc đỏ" Mang Thít - ảnh: VL

Món quà vô giá từ dòng phù sa châu thổ

Nhắc đến Vĩnh Long, người ta thường mường tượng ngay đến hệ thống sông ngòi chằng chịt, những cánh đồng lúa xanh và tình người miền Tây chân thành, hào sảng. Nhưng vùng đất này còn cất giấu một kho báu vô giá khác. Nằm ở ngã ba sông, nơi giao thoa giữa hai nhánh sông Tiền và sông Hậu đỏ nặng phù sa, Vĩnh Long được thiên nhiên ưu ái ban tặng một lượng bùn khoáng khổng lồ.

Khi chảy qua địa phận tỉnh, dòng phù sa của dòng Mekong hùng vĩ đã kết tinh, tạo nên những mỏ đất sét nguyên sinh quý giá. Người dân bản địa từ bao đời nay đã sớm nhận ra món quà tuyệt vời này, khai thác chúng để nhào nặn nên những sản phẩm gạch, gốm nung phục vụ xây dựng và trang trí. Từng tảng đất thô sơ, qua bàn tay tài hoa, khối óc sáng tạo và những giọt mồ hôi nhọc nhằn của người thợ thủ công, đã biến thành những tác phẩm hữu ích mang đậm hơi thở của sông nước miền Tây.

Hình thành từ cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, nghề làm gạch gốm tại Vĩnh Long đã trải qua bao thăng trầm của lịch sử. Làng nghề trải dài gần 30km qua địa phận Vĩnh Long, xã Long Hồ và đặc biệt là xã Cái Nhum chính là "trái tim" của vương quốc gốm sứ này.

Những người thợ lớn tuổi kể lại, thời kỳ hoàng kim của làng nghề rơi vào những năm 1980 - 1990. Khi ấy, cả vùng có tới hàng nghìn lò gạch đỏ rực, đêm ngày nhả khói lên bầu trời, tạo nên một khung cảnh lao động vừa kỳ vĩ vừa sầm uất. Điểm đặc biệt của gốm Mang Thít là quy trình sản xuất hoàn toàn thủ công. Đất sét được nhào nặn, tạo hình, phơi khô rồi đưa vào những lò nung hình chóp cao hàng chục mét. Thợ đốt lò phải canh lửa liên tục suốt nhiều ngày đêm để cho ra những mẻ gạch đỏ au đặc trưng. Đặc biệt, dòng gốm mỹ nghệ không men mang vẻ đẹp mộc mạc của Vĩnh Long đã vươn mình ra biển lớn, xuất khẩu sang tận các thị trường khó tính ở châu Âu.

Bàn tay tài hoa của nghệ nhân Vĩnh Long miệt mài "thổi hồn" vào từng thớ đất sét phù sa - ảnh: VL

Không chỉ là nơi sản xuất, gốm Vĩnh Long nay đã vươn lên tầm kỷ lục. Vào tháng 9/2023, Tổ chức Kỷ lục Việt Nam đã vinh danh "Ngôi nhà 3 gian 2 chái truyền thống hoàn toàn bằng gốm đỏ Vĩnh Long lớn nhất Việt Nam" của ông Nguyễn Văn Buôi. Đồng thời, tỉnh cũng được xác lập kỷ lục "Đường gốm đỏ và hoa dài nhất Việt Nam", đưa hình ảnh làng nghề vang danh vươn xa, trở thành niềm tự hào của người dân địa phương.

Vẻ đẹp điện ảnh và bài toán bảo tồn di sản đương đại

Theo thời gian và những biến động của thị trường, cùng yêu cầu khắt khe về môi trường, nhiều lò gạch đã phải ngừng hoạt động. Từ con số khoảng 3.000 lò thời hoàng kim, nay khu vực chỉ còn khoảng 800 lò sáng lửa. Thế nhưng, chính vẻ đẹp cũ kỹ, những lớp rêu phong phủ màu thời gian trên các mái lò hình chóp lại biến nơi đây thành một phim trường nghệ thuật khổng lồ.

Du khách thích thú lưu giữ khoảnh khắc hoài cổ bên những lò gốm rêu phong, đậm dấu ấn thời gian

Du khách xuôi thuyền len lỏi qua các con kênh nhỏ vào lúc bình minh hay hoàng hôn sẽ được chiêm ngưỡng một khung cảnh mang đậm chất điện ảnh. Ánh nắng rọi lên những hàng gạch đỏ xen lẫn sắc xanh của cây cỏ miền Tây khiến ai nấy đều phải say lòng.

Khung cảnh hoàng hôn đậm chất điện ảnh, níu chân lữ khách tìm về di sản làng nghề trăm tuổi - ảnh: VL

Nhằm khai thác giá trị di sản, Vĩnh Long đang hướng tới việc biến Mang Thít thành điểm du lịch văn hóa - sinh thái đặc sắc. Tuy nhiên, bài toán đặt ra là giữ lại toàn bộ 800 lò hay chỉ bảo tồn những lò tiêu biểu? Giữ tất cả thì kinh phí khổng lồ và lãng phí quỹ đất, nhưng nếu chỉ giữ vài lò thì lại đánh mất đi không gian nguyên trạng của một "di sản đương đại" độc nhất vô nhị.

Giải pháp cốt lõi, suy cho cùng, là phải gắn liền bảo tồn với sinh kế của người dân. Phải làm sao để làng nghề "sống", tạo ra những không gian nghệ thuật, trưng bày và trải nghiệm du lịch để chính người dân hưởng lợi từ di sản của cha ông. Chỉ khi lợi ích kinh tế được đảm bảo, người dân mới thực sự là những đại sứ tâm huyết nhất để giữ gìn và phát huy hồn cốt làng nghề.

Với sự đồng lòng của chính quyền và tình yêu nghề cháy bỏng của những nghệ nhân, tin rằng câu chuyện "hồn đất, tình người" bên dòng Cổ Chiên sẽ còn được viết tiếp, trường tồn và tỏa sáng theo thời gian.