Đánh thức ký ức Hà Nội trên sân khấu đương đại

Những buổi diễn thu hút đông đảo khán giả cho thấy một hướng đi giàu tiềm năng khi khai thác những ký ức về Hà Nội trong một không gian sáng tạo mới, đúng như tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về Phát triển văn hóa Việt Nam.

Cảnh trong vở kịch “Quân khu Nam Đồng”.

Gợi nhớ về Hà Nội một thời

Ra mắt cuối năm 2025, vở kịch “Quân khu Nam Đồng” nhanh chóng tạo hiệu ứng mạnh mẽ với các suất diễn liên tục tại Rạp Tuổi trẻ (Hà Nội). Trong đó, suất diễn mới nhất hôm 15-3 không còn chỗ trống, các suất diễn tối 28-3 cũng được đặt gần hết vé...

Chuyển thể từ truyện dài cùng tên của Bình Ca - tác phẩm từng “gây sốt” với 15 lần tái bản chỉ trong 4 năm, vở kịch “Quân khu Nam Đồng” của nhà biên kịch Phạm Ngọc Tiến và NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến đạo diễn, tái hiện sinh động một không gian rất đặc biệt - khu tập thể Nam Đồng, hậu phương quân đội giữa lòng Hà Nội thời chiến. Ở đó, những người cha ra trận, những người mẹ tảo tần, những đứa trẻ lớn lên giữa còi báo động, hầm trú ẩn và những chuyến sơ tán... Tất cả tạo nên một cộng đồng đặc biệt, với những con người gắn bó, sẻ chia, cùng vượt qua những năm tháng khốc liệt. Dù trong chiến tranh, tuổi thơ của những đứa trẻ ở đây vẫn rộn ràng tiếng cười, những trò nghịch ngợm, những rung động đầu đời trong sáng. Trên sân khấu, câu chuyện ấy được kể lại bằng ngôn ngữ giản dị mà giàu sức gợi. Nhân vật Việt và Mai Hương cùng nhóm bạn dẫn dắt khán giả đi qua những lát cắt vừa hóm hỉnh vừa lắng sâu của một thế hệ trẻ ở Hà Nội cách đây nhiều chục năm.

Chia sẻ về quá trình chuyển thể, tác giả Phạm Ngọc Tiến cho biết, ông đã phải chắt lọc từ một tác phẩm có dung lượng lớn, nhiều tuyến nhân vật để tìm ra mạch kịch phù hợp. “Điều quan trọng là giữ được tinh thần của thế hệ thời đó, để câu chuyện khi bước lên sân khấu vẫn chân thực và có sức lay động” - nhà biên kịch bày tỏ.

Còn ở vai trò đạo diễn, NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến nhìn nhận việc dàn dựng câu chuyện này trên sân khấu là một thử thách lớn: “Chúng tôi lựa chọn những lát cắt tiêu biểu nhất để khắc họa hình ảnh người trẻ Hà Nội trong chiến tranh. Làm sao để câu chuyện một thời được kể lại với cảm xúc mới, để khán giả thấy gần gũi, thấy mình trong đó”.

Dấu ấn dàn dựng cũng góp phần quan trọng tạo nên thành công của vở diễn. Thiết kế sân khấu xoay, hai tầng của NSND Đỗ Doãn Bằng tái hiện tinh tế không gian khu tập thể với những dãy nhà cũ, khoảng sân chung đầy gió. Thủ pháp đồng hiện ở đoạn kết - khi lớp học và chiến trường cùng xuất hiện, tạo nên dư chấn cảm xúc mạnh mẽ. Âm nhạc của NSƯT Phùng Tiến Minh với giai điệu mộc mạc, giàu hoài niệm, dẫn dắt khán giả trở về một Hà Nội vừa bình dị vừa kiên cường.

Mỗi đêm diễn đều ghi nhận sự đồng cảm từ khán giả nhiều thế hệ. Với những người từng sống trong khu tập thể ấy, họ có thể trở về ký ức xưa, còn người trẻ hôm nay có cơ hội hình dung rõ hơn về một giai đoạn lịch sử qua câu chuyện gần gũi. Vở diễn giống như chiếc cầu nối Hà Nội giữa quá khứ và hiện tại.

Lan tỏa giá trị từ văn học đến sân khấu

Thời gian gần đây, sân khấu Thủ đô ghi nhận sự trở lại của các tác phẩm chuyển thể từ văn học, tạo nên những giá trị mới về nghệ thuật, đồng thời tạo hiệu ứng tích cực với khán giả.

Bên cạnh “Quân khu Nam Đồng”, tiêu biểu có thể kể đến vở kịch “Mưa đỏ” của Nhà hát Kịch nói Quân đội - tác phẩm đã giành giải Vàng cho vở diễn, cùng nhiều giải thưởng cá nhân tại Liên hoan Sân khấu Thủ đô lần thứ V. Vở diễn được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Chu Lai. Những tác phẩm này, dù khai thác các bối cảnh khác nhau, nhưng khắc họa hình ảnh con người Hà Nội với sự tinh tế, hào hoa, đồng thời thể hiện bản lĩnh, sự kiên cường trong mỗi thời khắc lịch sử.

Việc đưa tác phẩm văn học được yêu mến lên sân khấu như vậy giúp mở rộng đời sống sáng tạo. Không chỉ lan tỏa câu chuyện đẹp đến khán giả của nghệ thuật biểu diễn, mà còn có sự tác động trở lại lĩnh vực xuất bản. Nhiều khán giả sau khi thưởng thức vở kịch “Quân khu Nam Đồng” đã tìm đọc tác phẩm văn học cùng tên. Đây là tín hiệu tích cực trong bối cảnh thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa hiện nay.

Theo NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến, Giám đốc Nhà hát Tuổi trẻ, sân khấu cần thay đổi tư duy để thích ứng với khán giả đương đại, phải tìm cách thoát khỏi không gian truyền thống, hướng tới những hình thức biểu diễn có sức lan tỏa rộng hơn, từ đó thu hút nhiều đối tượng khán giả. Trong bối cảnh đó, việc chuyển thể các tác phẩm văn học có giá trị trở thành một hướng đi khả thi. Văn học cung cấp nền tảng nội dung giàu chiều sâu, trong khi sân khấu mang đến khả năng biểu đạt trực tiếp, giàu cảm xúc. Khi được xử lý bằng ngôn ngữ dàn dựng hiện đại, những câu chuyện cũ có thể chạm tới người xem hôm nay một cách tự nhiên.

Sự cộng hưởng giữa văn học, sân khấu và các loại hình khác như điện ảnh, âm nhạc đang mở ra khả năng phát triển đa dạng cho các loại hình nghệ thuật. Khi một tác phẩm được kể lại bằng nhiều hình thức, giá trị của nó được lan tỏa rộng hơn, đồng thời tạo động lực cho sáng tác mới. Đây cũng là tinh thần mà Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam hướng tới: Xây dựng hệ sinh thái sáng tạo để các lĩnh vực nghệ thuật tương tác và thúc đẩy lẫn nhau.

An Nhi