Đánh thức nguồn lực văn hóa bản địa cho du lịch Thư Lâm

Tuy nhiên, tài nguyên chỉ thực sự trở thành nguồn lực khi được kết nối, chuyển hóa thành sản phẩm, có cơ chế vận hành, thị trường với sự tham gia của chính cộng đồng. Bài toán của Thư Lâm vì thế không chỉ là đưa thêm khách du lịch về với địa phương, mà là tổ chức một chuỗi giá trị đủ sức nuôi dưỡng di sản và tạo sinh kế.

Hội Kén rể Đường Yên, xã Thư Lâm được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Ảnh: Thư Lâm

Kho di sản dày, sản phẩm còn mỏng

Đến Thư Lâm, du khách có cơ hội khám phá những sắc màu độc đáo của văn hóa bản địa như huyền tích An Dương Vương trong không gian đền Sái, múa rối Đào Thục, làng nghề gỗ mỹ nghệ Thiết Úng, ca trù Lỗ Khê hay không khí hội làng Đường Yên. Nguồn lực cho du lịch không chỉ nằm trong kiến trúc, lễ hội hay nghệ thuật trình diễn, mà còn ở chính cộng đồng đang giữ nghề, giữ tục và lưu truyền ký ức.

GS.TS Từ Thị Loan, Viện Nghiên cứu Văn hóa Thăng Long, Hiệp hội Phát triển văn hóa cộng đồng Việt Nam nhận định: “Xã Thư Lâm là địa phương có bề dày lịch sử, văn hóa, sở hữu hệ thống di sản phong phú, đa dạng, là kho tàng văn hóa quý giá, phản ánh chiều sâu lịch sử, đời sống tín ngưỡng, phong tục, nghệ thuật trình diễn, kỹ năng nghề thủ công và bản lĩnh sáng tạo của cộng đồng cư dân địa phương. Mật độ và sự đa dạng của các loại hình di sản đã tạo cho Thư Lâm một lợi thế hiếm có để phát triển du lịch văn hóa. Song, tiềm năng di sản không tự động trở thành nguồn lực phát triển du lịch”.

Thực tế, khoảng cách từ “có di sản” đến “có sản phẩm bán được” tại Thư Lâm vẫn còn khá xa. Một số di sản chủ yếu sôi động vào mùa lễ hội; các điểm di tích, nghệ thuật truyền thống và làng nghề chưa được nối thành hành trình thống nhất; dịch vụ phụ trợ, không gian trải nghiệm, truyền thông, số hóa và khả năng đón khách chưa đồng đều.

Ông Nguyễn Thành Luân, chuyên gia du lịch cộng đồng, Phó Giám đốc Công ty Du lịch và Sự kiện Lantern nhận định: “Điều Thư Lâm còn thiếu không phải tài nguyên mà là chủ thể vận hành, cơ chế chia sẻ lợi ích và chỉ tiêu riêng cho sản phẩm”.

Câu chuyện ở Đào Thục cho thấy rõ khoảng trống ấy. Nghệ nhân Nguyễn Thế Nghị, Phường múa rối nước Đào Thục chia sẻ: “Có một thực tế là du khách đến các làng nghề chỉ xem xong lại về. Như Đào Thục chúng tôi cũng chủ yếu dừng lại ở việc biểu diễn. Các sản phẩm phụ trợ đi kèm như trải nghiệm làm con rối, ẩm thực địa phương, lưu trú cộng đồng và quà tặng đặc trưng vẫn đang thiếu. Cả làng hiện cũng chỉ còn một, hai xưởng làm con rối. Du khách đến nhưng nhiều khi không có chỗ để tiêu tiền, giá trị gia tăng từ dịch vụ du lịch thu về cho cộng đồng chưa tương xứng với tiềm năng di sản”.

Có thể thấy, nếu dòng khách không kéo theo đơn hàng cho làng nghề, thù lao xứng đáng cho nghệ nhân, thu nhập cho hộ dân và nguồn lực quay lại bảo tồn, di sản vẫn khó trở thành động lực phát triển. GS.TS Từ Thị Loan nêu: “Vấn đề đặt ra không chỉ là khai thác du lịch di sản như thế nào, mà quan trọng hơn là ai tham gia, ai chịu trách nhiệm, ai được hưởng lợi và phối hợp ra sao. Việc xây dựng mô hình liên kết giữa chính quyền - chuyên gia - nhà khoa học - doanh nghiệp - cộng đồng là một yêu cầu cần thiết. Từng bên có vai trò riêng nhưng cùng hướng đến mục tiêu bảo vệ tính xác thực, sức sống và khả năng sáng tạo của di sản; đồng thời tạo sinh kế, việc làm và niềm tự hào cho người dân địa phương”.

Xây dựng tour trải nghiệm gắn với tạo sinh kế

Với một nguồn lực dày như Thư Lâm, lời giải không nằm ở việc đưa càng nhiều di tích vào một tour càng tốt, mà ở lựa chọn những giá trị tiêu biểu, đủ sức hấp dẫn để tạo câu chuyện, tổ chức được hoạt động quanh năm và kéo du khách bước sâu hơn vào đời sống bản địa.

Phó Giám đốc Công ty Du lịch và Sự kiện Lantern Nguyễn Thành Luân cũng gợi ý sản phẩm “một ngày du lịch ở Thư Lâm”, có thể bắt đầu bằng câu chuyện huyền tích tại đền Sái, tiếp nối bằng cuộc gặp với nghệ nhân Đào Thục, trải nghiệm điều khiển con rối, rồi sang Thiết Úng quan sát người thợ chạm khắc. Điểm đến khi ấy không còn là danh sách để “check-in”, mà thành một câu chuyện có mở đầu, trải nghiệm và ký ức. Nhưng thiết kế được tour mới chỉ là một nửa câu chuyện. Muốn sản phẩm sống lâu, phía sau phải có người vận hành, cơ chế phối hợp và cách phân chia lợi ích rõ ràng.

Ở góc độ chính quyền, Chủ tịch UBND xã Thư Lâm Phạm Trọng La cho biết: “Định hướng phát triển của xã là xây dựng tour trải nghiệm gắn với mục tiêu tạo sinh kế bền vững cho người dân, mở ra hệ sinh thái dịch vụ đi kèm như ẩm thực, quà tặng, trải nghiệm nghề truyền thống để bà con trực tiếp tham gia và hưởng lợi. Xã Thư Lâm cũng xác định phải tăng truyền thông, quảng bá, hoàn thiện sản phẩm phù hợp với nhiều nhóm khách và kết nối địa phương với các tuyến du lịch văn hóa của Hà Nội”.

Để cụ thể hóa, UBND xã Thư Lâm đã phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội khảo sát, kết nối điểm đến với doanh nghiệp lữ hành; tổ chức tọa đàm xây dựng tour trải nghiệm văn hóa tại làng rối Đào Thục; phát triển hoạt động trải nghiệm tại chương trình “Tinh hoa đồ gỗ Thư Lâm”; tổ chức cuộc thi hướng dẫn viên du lịch để khuyến khích giáo viên, học sinh tìm hiểu và kể câu chuyện di sản quê hương. Đó cũng là cách huy động cộng đồng không chỉ ở khâu phục vụ, mà trở thành lực lượng giới thiệu, truyền dạy và sáng tạo sản phẩm ngay tại địa phương.

Với Thư Lâm, phát triển du lịch từ kho tàng văn hóa bản địa có thể bắt đầu từ những việc rất cụ thể như một hành trình được thiết kế đúng, một lịch biểu diễn ổn định, một điểm đón khách được tổ chức tốt, một nghệ nhân được trả công xứng đáng, một món quà có câu chuyện và một cơ chế để lợi ích quay trở lại cộng đồng. Khi tiếng trống thủy đình, nhát đục của người thợ hay những nghi thức làng vừa được gìn giữ, vừa tạo sinh kế cho người đang gìn giữ chúng, thì di sản mới thực sự chuyển hóa thành nguồn lực phát triển.