Đánh thức sản vật quê, mở lối làm giàu ở nông thôn Quảng Trị
Từ củ tỏi đặc sản Cồn Nâm, sợi bột cháo canh Quý Mai đến những sản phẩm tinh dầu dược liệu, nhiều mô hình kinh tế ở Quảng Trị đang từng bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang liên kết, chế biến và xây dựng thương hiệu. Không chỉ tạo ra những sản phẩm mang dấu ấn địa phương, hướng đi này còn mở thêm việc làm, cải thiện thu nhập và tạo động lực cho xây dựng nông thôn mới.
Khi sản vật quê trở thành hàng hóa
Tại xã Nam Gianh, những sản phẩm gắn với đời sống và tập quán sản xuất của người dân đang được khơi dậy giá trị bằng cách tổ chức lại sản xuất, đầu tư máy móc, hoàn thiện bao bì và mở rộng thị trường. Trong số đó, tỏi Cồn Nâm và bột cháo canh Quý Mai là hai mô hình tiêu biểu cho hướng phát triển kinh tế nông thôn dựa trên lợi thế bản địa.



Người dân thôn Nội Hà, xã Nam Gianh cần mẫn chăm sóc cây tỏi, góp sức phát triển sản xuất và nâng cao thu nhập từ đồng ruộng. (Ảnh: M.P)
Tại thôn Nội Hà, xã Nam Gianh, Hợp tác xã Sản xuất tỏi sạch và Kinh doanh dịch vụ tổng hợp Cồn Nâm đã trở thành đầu mối liên kết những hộ trồng tỏi, từng bước đưa sản phẩm địa phương ra thị trường rộng hơn.
Theo ông Nguyễn Văn Toàn, Chủ nhiệm hợp tác xã, sản phẩm tỏi Cồn Nâm được công nhận OCOP 3 sao từ năm 2019. Hợp tác xã hiện có 45 thành viên; thu nhập từ sản xuất tỏi của mỗi thành viên đạt hơn 70 triệu đồng/năm.
Vùng trồng tỏi tập trung có diện tích khoảng 16,5ha, năng suất bình quân 53 tạ/ha. Mỗi năm, hợp tác xã cung cấp ra thị trường khoảng 87,45 tấn tỏi; thu nhập từ trồng tỏi đạt khoảng 70-100 triệu đồng/ha. Cây tỏi được gieo trồng từ tháng 10 âm lịch, thu hoạch vào khoảng tháng 3 âm lịch năm sau, sau đó phơi khô, đóng gói và cung ứng cho các đại lý, thương lái.

Ông Nguyễn Văn Toàn, Chủ nhiệm Hợp tác xã sản xuất tỏi Cồn Nâm, giới thiệu vùng đất canh tác, nơi bà con phát triển cây tỏi - sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của địa phương. (Ảnh: M.P)
Theo ông Toàn, điều tạo nên nét riêng của tỏi Cồn Nâm là điều kiện thổ nhưỡng và môi trường tự nhiên đặc thù của vùng đất được bao quanh bởi sông nước mặn. Hương vị và tinh dầu trong củ tỏi tạo nên sự khác biệt, giúp sản phẩm có chỗ đứng trên thị trường. Tuy nhiên, để lợi thế ấy trở thành giá trị kinh tế ổn định, việc duy trì chất lượng, mở rộng vùng nguyên liệu và bảo vệ thương hiệu vẫn là yêu cầu quan trọng.
Cũng tại Nam Gianh, bột cháo canh Quý Mai đang cho thấy hướng đi khác trong khai thác giá trị sản phẩm truyền thống: đầu tư chế biến, chuẩn hóa quy trình và mở rộng kênh tiêu thụ.


Các công đoạn sản xuất bột cháo canh Quý Mai được thực hiện bằng máy móc kết hợp với lao động thủ công, góp phần nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. (Ảnh: M.P)
Từ cơ sở sản xuất nhỏ lẻ, gia đình ông Hoàng Thanh Quý từng bước đầu tư trang thiết bị, tổ chức lại quy trình và phát triển thành hợp tác xã. Hiện cơ sở sản xuất khoảng 126 tấn sản phẩm mỗi năm, gồm 72 tấn bột cháo canh tươi và 54 tấn bột cháo canh khô.
Doanh thu hằng năm đạt khoảng 3,33 tỷ đồng; tổng chi phí khoảng 2,418 tỷ đồng, lợi nhuận ước 911,8 triệu đồng/năm. Hoạt động sản xuất tạo việc làm thường xuyên cho 9 lao động địa phương, với mức thu nhập bình quân hơn 4 triệu đồng/người/tháng. Hàng hóa sản xuất đến đâu tiêu thụ đến đó, giúp cơ sở duy trì hoạt động đều đặn, người lao động chia thành hai công đoạn làm việc mỗi ngày.

Sợi bột cháo canh Quý Mai được phơi khô tự nhiên trước khi hoàn thiện, đóng gói, đưa sản phẩm đến tay người tiêu dùng. (Ảnh: M.P)
Điểm đáng chú ý là quy trình làm bột cháo canh vẫn giữ những công đoạn tạo nên đặc trưng của sản phẩm truyền thống, đồng thời được hỗ trợ máy móc để nâng cao năng suất và chất lượng.
Gạo được lựa chọn, ngâm, sàng lọc, vo sạch, xay thành bột; sau đó bột được hông theo tỷ lệ 3 phần chín, 2 phần sống rồi đưa vào máy ép, cắt thành sợi theo nhu cầu khách hàng. Công đoạn phơi và đóng gói cũng được chú trọng để bảo đảm độ khô, mùi thơm và khả năng bảo quản.
Sản phẩm Bột cháo canh Hoàng Thanh Quý được công nhận OCOP 3 sao năm 2024. Hiện hợp tác xã đang hoàn thiện hồ sơ để đề nghị nâng hạng lên 4 sao. Sản phẩm đã được tiêu thụ tại nhiều địa phương như Khánh Hòa, Đồng Nai, Đà Nẵng, Hòa Bình và trong tỉnh.

Ông Hoàng Thanh Quý kiểm tra công đoạn sấy khô sợi cháo canh bằng máy chuyên dụng, góp phần bảo đảm chất lượng sản phẩm trước khi đóng gói. (Ảnh: M.P)
Chính quyền đồng hành, hợp tác xã nâng sức cạnh tranh
Đằng sau những mô hình sản xuất là vai trò hỗ trợ, đồng hành của chính quyền cơ sở. Theo bà Lê Minh Phương, Trưởng phòng Kinh tế xã Nam Gianh, địa phương có nhiều sản phẩm nông nghiệp và chế biến truyền thống mang đặc trưng riêng như tỏi Cồn Nâm, bột cháo canh Quý Mai, bánh đa nướng Quảng Lộc và nước chấm giam hạm Quảng Văn. Đến năm 2025, địa phương đã phát triển, duy trì 4 sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh.
Để các chủ thể có điều kiện nâng cao năng lực sản xuất, xã đã lồng ghép nguồn vốn chương trình xây dựng nông thôn mới với ngân sách địa phương, hỗ trợ 76 triệu đồng cho Hợp tác xã chế biến Quý Mai đầu tư máy cán bột, máy đóng gói hút chân không, cải tiến bao bì, nhãn mác và tích hợp mã QR truy xuất nguồn gốc.

Các thành viên Hợp tác xã thu mua, phân loại, đóng gói tỏi Cồn Nâm trước khi cung ứng ra thị trường. (Ảnh: M.P)
Khoản hỗ trợ không lớn so với nhu cầu đầu tư của một cơ sở sản xuất, nhưng có ý nghĩa thiết thực trong việc giúp hợp tác xã cải tiến công nghệ, chuẩn hóa sản phẩm và nâng cao khả năng cạnh tranh. Cùng với hỗ trợ máy móc, xã tổ chức hướng dẫn hoàn thiện hồ sơ, tháo gỡ khó khăn về thủ tục, an toàn thực phẩm, môi trường và kết nối các điểm bán hàng, gian hàng truyền thống để mở rộng kênh tiêu thụ.
Đối với Hợp tác xã Nông nghiệp Cồn Nâm, địa phương định hướng mở rộng vùng nguyên liệu tỏi tập trung, áp dụng quy trình VietGAP, từng bước đầu tư công nghệ chế biến sâu để phát triển các sản phẩm như tỏi đen, rượu tỏi. Các sản phẩm truyền thống vùng Quảng Hòa cũ như bánh mè xát, bánh xèo, bánh đúc và sản phẩm làng nghề rèn đúc cũng được tính đến trong kế hoạch phát triển OCOP.

Tỏi Cồn Nâm được đóng gói trong bao bì có nhãn hiệu, mã QR truy xuất nguồn gốc, góp phần nâng cao giá trị và quảng bá nông sản địa phương. (Ảnh: M.P)
Giai đoạn 2026-2030, Nam Gianh dự kiến dành tổng kinh phí 1,95 tỷ đồng cho chương trình OCOP. Trong đó, ngân sách nhà nước hỗ trợ 790 triệu đồng, vốn đối ứng của các chủ thể là 1,16 tỷ đồng.
Địa phương đặt mục tiêu có ít nhất 2-3 sản phẩm được công nhận OCOP từ 3 sao trở lên; hỗ trợ tối thiểu 2 hợp tác xã chủ lực hoàn thiện năng lực pháp lý, quy trình chế biến sâu và vận hành chuỗi cung ứng; phấn đấu 100% sản phẩm tham gia được số hóa, gắn mã QR truy xuất nguồn gốc và đưa lên các sàn thương mại điện tử.
Dược liệu mở thêm sinh kế trên đất bạc màu
Không chỉ ở Nam Gianh, hướng phát triển kinh tế dựa trên lợi thế bản địa còn được thể hiện qua mô hình của Hợp tác xã Dược liệu Trường Sơn tại xã Cam Lộ. Thay vì chỉ khai thác, bán nguyên liệu thô, hợp tác xã lựa chọn hướng liên kết với nông dân trồng tràm, tổ chức thu mua, chưng cất và phát triển các sản phẩm tinh dầu, dầu xoa bóp dược liệu, sản phẩm chăm sóc cá nhân từ thảo dược.

Thông qua liên kết sản xuất và chia sẻ kinh nghiệm, Hợp tác xã Dược liệu Trường Sơn (xã Cam Lộ) đang mở ra hướng phát triển kinh tế từ cây dược liệu, góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân. (Ảnh: M.P)
Theo ông Lê Thanh Huệ, Giám đốc hợp tác xã, mô hình liên kết vùng trồng giúp người dân có thêm lựa chọn cây trồng, được hướng dẫn kỹ thuật và có đầu ra rõ ràng hơn. Hoạt động thu hoạch, vận chuyển, sơ chế, chưng cất, đóng gói và phân phối cũng tạo việc làm ở nhiều khâu.
Hiện hợp tác xã tạo việc làm ổn định cho 20 lao động tại nhà máy, với thu nhập bình quân khoảng 6 triệu đồng/người/tháng; đồng thời tạo việc làm cho khoảng 120 lao động tại vùng nguyên liệu, với thu nhập khoảng 30 triệu đồng/ha/năm. Đáng chú ý, mô hình đã đưa hơn 20ha đất bạc màu, chịu tác động của biến đổi khí hậu, vào canh tác, tạo thêm sinh kế tại những khu vực đất từng bị bỏ hoang.

Sản phẩm của Hợp tác xã Dược liệu Trường Sơn được giới thiệu tại các hoạt động xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm, mở rộng cơ hội kết nối thị trường và nâng cao giá trị dược liệu địa phương. (Ảnh: M.P)
Trong thời gian tới, hợp tác xã dự kiến liên kết với người dân trồng mới 50ha cây dược liệu, ưu tiên tràm năm gân tại những khu vực phù hợp. Cùng với mở rộng vùng nguyên liệu, đơn vị hướng đến chế biến sâu, quản lý chất lượng, truy xuất nguồn gốc và nghiên cứu tận dụng phụ phẩm sau chưng cất làm phân bón hữu cơ.
Đưa sản phẩm vào chuỗi giá trị bền vững
Thực tế cho thấy, OCOP và kinh tế hợp tác đang mở thêm hướng phát triển cho nông thôn, nhưng không phải mô hình nào cũng có thể tự lớn lên nếu thiếu liên kết và thị trường. Quy mô sản xuất nhỏ, vùng nguyên liệu manh mún, năng lực quản trị hạn chế và khả năng tiếp cận thương mại điện tử chưa đồng đều vẫn là những rào cản đối với nhiều chủ thể.

Sản phẩm bột cháo canh Quý Mai được chứng nhận OCOP 3 sao và đăng ký nhãn hiệu, từng bước khẳng định chất lượng, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ. (Ảnh: M.P)
Ông Trần Thanh Tâm, Phó Chủ tịch UBND xã Nam Gianh cho biết, nguồn vốn đối ứng của một số chủ thể còn hạn chế, chưa đáp ứng nhu cầu đầu tư máy móc, mở rộng nhà xưởng và phát triển chế biến sâu. Bên cạnh đó, việc hình thành vùng nguyên liệu ổn định, kiểm soát chất lượng và mở rộng thị trường tiêu thụ cũng đòi hỏi sự liên kết chặt chẽ, lâu dài giữa người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp.
Vì vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là có thêm sản phẩm được công nhận OCOP, mà phải hình thành chuỗi sản xuất, chế biến và tiêu thụ ổn định. Người nông dân cần được tham gia từ khâu sản xuất nguyên liệu; hợp tác xã phải đủ năng lực tổ chức, kiểm soát chất lượng; còn sản phẩm cần có thị trường đủ rộng để duy trì sản xuất.
Khi những mắt xích đó được kết nối, sản phẩm quê không chỉ mang giá trị văn hóa, đặc trưng vùng miền mà còn trở thành nguồn thu nhập, việc làm và động lực phát triển kinh tế. Đây cũng là hướng đi để chương trình xây dựng nông thôn mới chuyển từ hoàn thành tiêu chí sang tạo ra những thay đổi bền vững trong đời sống người dân.

