Đánh thuế bao cao su có thể kích cầu sinh sản ở Trung Quốc?

Kể từ ngày 1/1, các mặt hàng này chính thức chịu thuế giá trị gia tăng ở mức 13%, trong khi những dịch vụ được xem là hỗ trợ gia đình như chăm sóc trẻ em hay mai mối vẫn được miễn thuế. Năm 2025, Trung Quốc cũng chỉ khoảng 90 tỷ nhân dân tệ (tương đương 12,7 tỷ USD) cho chương trình chăm sóc trẻ em trên phạm vi toàn quốc, theo đó mỗi gia đình nhận một khoản hỗ trợ một lần khoảng 3.600 nhân dân tệ (hơn 500 USD) cho mỗi trẻ dưới 3 tuổi.

Tuy nhiên, giới học giả tỏ ra hoài nghi về hiệu quả của các biện pháp mới. Giáo sư Dudley L. Poston Jr. (Đại học Texas A&M) cho rằng những nỗ lực trước đây của chính phủ Trung Quốc nhằm đảo chiều xu hướng sinh thấp thông qua các chính sách khuyến khích sinh con đã không mang lại kết quả rõ rệt. Theo ông, rất khó kỳ vọng việc đánh thuế các biện pháp tránh thai sẽ tạo ra tác động đáng kể trong việc đưa tỷ lệ sinh tăng trở lại, nhất là khi mức sinh hiện nay đã thấp hơn rất nhiều so với ngưỡng thay thế 2,1 cần thiết để duy trì quy mô dân số ổn định.

Trung Quốc hiện đang đứng trước thách thức nghiêm trọng của tình trạng suy giảm tỷ lệ sinh. Ảnh minh họa: Reuters

Xét trên thực tế, mức thuế 13% này chưa phát huy hiệu quả như Chính phủ Trung Quốc mong muốn. Một hộp bao cao su hiện có giá khoảng 50 nhân dân tệ (khoảng 7 USD), trong khi thuốc tránh thai dùng trong một tháng trung bình khoảng 130 nhân dân tệ (19 USD). Thuế mới chỉ khiến chi phí tăng thêm vài nhân dân tệ mỗi tháng. Khoản tăng này trở nên rất nhỏ nếu đặt cạnh chi phí nuôi dạy một đứa trẻ tại Trung Quốc, ước tính khoảng 538.000 nhân dân tệ (hơn 77.000 USD) cho đến năm 18 tuổi. Một người cha 36 tuổi chia sẻ với BBC rằng ông không mấy bận tâm trước việc giá các biện pháp tránh thai tăng nhẹ.

“Một hộp bao cao su có thể tăng thêm 5, 10, nhiều nhất là 20 nhân dân tệ. Tính cá năm cũng chỉ vài trăm nhân dân tệ, hoàn toàn trong khả năng chi trả của tôi", ông nói.

Chính chính sách khuyến sinh chưa hiệu quả

Trung Quốc không phải quốc gia duy nhất phải đối mặt với tỷ lệ sinh xuống thấp. Trên thực tế, nhiều quốc gia đã triển khai hàng loạt chính sách khuyến sinh, nhưng hiệu quả đạt được nhìn chung rất hạn chế.

Singapore là một ví dụ điển hình. Trong nhiều thập kỷ, chính phủ nước này liên tục bày tỏ quan ngại về tỷ lệ sinh thấp và đã áp dụng đủ loại biện pháp, từ chế độ nghỉ thai sản có lương, trợ cấp chăm sóc trẻ em, ưu đãi thuế cho đến các khoản hỗ trợ tiền mặt một lần. Dù vậy, tỷ lệ sinh của Singapore hiện vẫn chỉ quanh mức 1,2 con/phụ nữ, thuộc nhóm thấp nhất thế giới.

Thậm chí, Singapore còn điều chỉnh chính sách nhà ở, hạn chế xây dựng các căn hộ nhỏ chỉ có một phòng ngủ, nhằm khuyến khích phát triển những không gian sống “thân thiện với gia đình" hơn, với từ 2 phòng ngủ trở lên. Tuy nhiên, ngay cả những thay đổi này cũng không đủ để tạo ra bước ngoặt về nhân khẩu học.

Năm 2012, nỗ lực thúc đẩy sinh sản của Singapore thậm chí còn có sự tham gia của khu vực tư nhân. Hãng kẹo Mentos đã tung ra một chiến dịch quảng cáo lớn, kêu gọi người dân kỷ niệm “Đêm Quốc khánh" bằng những “cuộc hôn nhân nồng nhiệt" và “để tinh thần yêu nước bùng nổ", với kỳ vọng số trẻ sơ sinh sẽ tăng vọt sau đó. Thế nhưng, điều này vẫn chưa thể cải thiện tỷ lệ sinh con ở quốc gia này.

Tình cảnh tại Hàn Quốc – quốc gia hiện có tỷ lệ sinh thấp nhất thế giới, còn đáng lo ngại hơn. Với mức sinh chỉ khoảng 0,7 con/phụ nữ, chính phủ Hàn Quốc đã triển khai các khoản hỗ trợ tài chính cho các cặp vợ chồng trong suốt ít nhất 2 thập kỷ qua. Các chương trình liên tục được mở rộng, trong đó có việc tăng trợ cấp hàng tháng cho những gia đình sinh con. Kể từ năm 2006, Seoul đã chỉ hơn 200 tỷ USD cho các chính sách nhằm nâng tỷ lệ sinh. Tuy nhiên, kết quả lại đi ngược kỳ vọng: tỷ lệ sinh giảm từ 1,1 vào năm 2006 xuống 1,0 năm 2017, 0,9 năm 2019 và chạm đáy 0,7 vào năm 2024. Những con số này cho thấy, dù đầu tư lớn và chính sách dày đặc, việc cải thiện tỷ lệ sinh con vẫn là bài toán nan giải.

Nguyên nhân vì đâu?

Suốt nhiều thập kỷ, Trung Quốc đã triển khai chính sách một con nhằm kiểm soát dân số. Không thể phủ nhận rằng chính sách này đã cho thấy hiệu quả rõ rệt, khi tỷ lệ sinh giảm mạnh từ hơn 7,0 con/phụ nữ vào đầu những năm 1960 xuống còn khoảng 1,5 vào năm 2015. Tuy vậy, ở thời điểm đó, nhận thấy dân số có dấu hiệu già hóa, chính phủ Trung Quốc lại một lần nữa can thiệp, chính thức bãi bỏ chính sách một con và cho phép tất cả các cặp vợ chồng sinh hai con. Tháng 5/2021, chính sách hai con tiếp tục được thay thế bằng chính sách ba con, với kỳ vọng đảo ngược xu hướng suy giảm dân số.

Tuy nhiên, thực tế diễn ra theo chiều ngược lại. Bất chấp những điều chỉnh chính sách mang tính nới lỏng, tỷ lệ sinh của Trung Quốc vẫn tiếp tục đi xuống, chỉ còn khoảng 1,2 vào năm 2021 và giảm tiếp xuống 1,0 vào năm 2024. Lý giải về điều này, ông Poston Jr. cho biết, quá trình hiện đại hóa đã mở ra nhiều cơ hội giáo dục và việc làm hơn cho phụ nữ, đồng thời làm thay đổi ưu tiên và nhịp sống của các gia đình trẻ, khiến họ có xu hướng trì hoãn sinh con. Trên thực tế, phần lớn sự suy giảm tỷ lệ sinh ở Trung Quốc, đặc biệt từ những năm 1990, mang tính tự nguyện nhiều hơn là hệ quả trực tiếp của các chính sách kiểm soát sinh sản.

Các cặp vợ chồng ngày nay lựa chọn sinh ít con hơn trước áp lực chi phí sinh hoạt và giáo dục ngày càng gia tăng khi nuôi dạy nhiều hơn một đứa trẻ. Trung Quốc hiện cũng nằm trong nhóm những quốc gia có chi phí nuôi con đắt đỏ nhất thế giới nếu so với thu nhập trung bình.

Cái “bẫy tỷ lệ sinh thấp"

Một yếu tố khác không thể bỏ qua là hiện tượng mà các nhà nhân khẩu học gọi là “bẫy tỷ lệ sinh thấp". Giả thuyết này, được hình thành từ những năm 2000, cho rằng khi tỷ lệ sinh của một quốc gia đã rơi xuống dưới ngưỡng 1,5 - 1,4 con/phụ nữ mức vẫn cao hơn đáng kể so với tỷ lệ sinh hiện nay của Trung Quốc, thì việc kéo tỷ lệ này tăng trở lại, dù chỉ khoảng 0,3 điểm, cũng trở nên vô cùng khó khăn. Lập luận cho rằng sự suy giảm tỷ lệ sinh xuống mức thấp này phần lớn là do sự thay đổi về mức sống và cơ hội làm việc ngày càng tăng dành cho phụ nữ.

Trong bối cảnh đó, chính sách ba con của Trung Quốc khó có khả năng tạo ra tác động đáng kể đối với việc nâng tỷ lệ sinh. Nhiều năm nghiên cứu về xu hướng nhân khẩu học tại nước này cũng khiến không ít chuyên gia cho rằng, ngay cả những biện pháp mang tính kỹ thuật như điều chỉnh giá thuốc tránh thai hay các can thiệp hành chính tương tự, cũng khó có thể tạo ra sự thay đổi thực chất.

Bùi Hoàng/VOV.VN Tổng hợp