Dấu hỏi cho nội hàm của Hiệp ước quốc phòng Saudi Arabia-Pakistan-Thổ Nhĩ Kỳ

Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Tayyip Erdogan cùng Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman và Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif trong lễ ký Hiệp định Phòng thủ chung Mecca tại Saudi Arabia, ngày 7/8. (Nguồn: Turkish Presidential Press Office)

Thổ Nhĩ Kỳ, Saudi Arabia và Pakistan đã ký Hiệp định Phòng thủ chung Mecca vào tháng 8, thiết lập cơ chế rằng một cuộc tấn công nhằm vào bất kỳ thành viên nào sẽ được coi là cuộc tấn công nhằm vào tất cả các thành viên. Được hình thành trong bối cảnh căng thẳng an ninh tại khu vực không ngừng gia tăng, cơ chế này có nét tương đồng với nguyên tắc phòng thủ tập thể của NATO.

Đặc biệt, thỏa thuận trên thu hút nhiều sự chú ý hơn sau các cuộc tấn công của lực lượng Houthi do Iran hậu thuẫn nhằm vào Saudi Arabia, cũng như trong bối cảnh xung đột liên quan đến Tehran ngày càng lan rộng.

Chủ tịch Quốc hội Thổ Nhĩ Kỳ Numan Kurtulmus cho biết, thỏa thuận hiện đang trong giai đoạn chuẩn bị và dự kiến sẽ được trình Quốc hội phê chuẩn sau khi các nghị sĩ trở lại làm việc vào tháng 10.

Thời điểm Quốc hội Thổ Nhĩ Kỳ xem xét và phê chuẩn thỏa thuận sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ đưa thỏa thuận từ một cam kết chính trị thành cơ chế hợp tác quốc phòng chính thức. Nếu được phê chuẩn, thỏa thuận có thể mở ra một bước phát triển mới trong quan hệ an ninh giữa ba nước và đặt nền móng cho một cơ chế hợp tác rộng hơn trong khu vực.

Liệu Iran có thể tham gia thỏa thuận?

Một trong những câu hỏi đáng chú ý nhất xoay quanh Hiệp ước là liệu Iran có thể trở thành thành viên trong tương lai hay không.

Phát biểu trước báo giới ngày 25/9, Chủ tịch Quốc hội Thổ Nhĩ Kỳ Numan Kurtulmus bác bỏ khả năng Hiệp định Mecca được xây dựng như một liên minh nhằm chống lại Tehran, đồng thời cho biết, Ankara coi đây là một khuôn khổ nhằm tăng cường an ninh khu vực.

“Chúng tôi chưa bao giờ coi Hiệp định Mecca là một thỏa thuận nhằm chống lại Iran”, ông nói.

Ông Numan Kurtulmus thậm chí cho rằng Iran có thể tham gia cơ chế này, cùng với các quốc gia khác trong khu vực.

“Trên thực tế, chúng tôi hy vọng Hiệp định Mecca có thể trở thành một thỏa thuận rộng lớn hơn dành cho thế giới Hồi giáo. Iran cũng có thể tham gia thỏa thuận này”, Chủ tịch Quốc hội Thổ Nhĩ Kỳ nhấn mạnh.

Nếu được mở rộng theo hướng này, tính chất của thỏa thuận sẽ thay đổi đáng kể. Thay vì chủ yếu là một cơ chế hợp tác an ninh giữa ba nước, thỏa thuận có thể trở thành một nền tảng rộng hơn để các quốc gia trong khu vực phối hợp ứng phó với những thách thức an ninh.

Ông Kurtulmus cũng cho rằng nhu cầu tăng cường hợp tác trong khu vực xuất phát từ những cuộc xung đột kéo dài và điều ông gọi là “các chính sách thù địch” của Israel.

Tuy nhiên, đề xuất này được đưa ra trong bối cảnh quan hệ giữa Iran và Saudi Arabia vẫn chịu tác động từ những lợi ích cạnh tranh tại khu vực, cũng như cuộc xung đột rộng hơn liên quan đến Tehran và các lực lượng đồng minh của Iran.

Mục tiêu trước mắt của Hiệp ước Phòng thủ chung Mecca vẫn là bảo đảm an ninh cho ba nước ký kết. Tuy nhiên, những phát biểu từ Ankara cho thấy Thổ Nhĩ Kỳ đang nhìn thấy khả năng phát triển thoả thuận thành một cơ chế có quy mô lớn hơn. (Nguồn: EPA)

Từ ba nước đến một khuôn khổ an ninh khu vực?

Đối với Ankara, Hiệp ước mở ra cơ hội tăng cường quan hệ hợp tác an ninh với Riyadh.

Trước đây, Thổ Nhĩ Kỳ từng tuyên bố nước này có thể hỗ trợ nhu cầu quốc phòng của Saudi Arabia, đặc biệt trong các lĩnh vực kỹ thuật. Tuy nhiên, theo các quan chức Thổ Nhĩ Kỳ, ở giai đoạn hiện nay, mọi hoạt động hỗ trợ về cơ bản vẫn sẽ được triển khai theo khuôn khổ song phương và phù hợp với tinh thần chung của thỏa thuận, cho đến khi văn kiện này được Quốc hội phê chuẩn.

Dự kiến thời gian tới, các tướng lĩnh cấp cao phụ trách quân sự của Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan sẽ gặp nhau để thảo luận các biện pháp hỗ trợ Riyadh.

Cuộc gặp diễn ra trong bối cảnh Saudi Arabia ngày càng quan ngại về an ninh sau các cuộc tấn công của lực lượng Houthi nhằm vào lãnh thổ nước này, đặc biệt khi các cuộc xung đột rộng lớn hơn đang diễn ra tại khu vực. Sự tham gia của Pakistan cũng giúp thỏa thuận kết nối vấn đề an ninh vùng Vịnh với một cường quốc quân sự lớn ở Nam Á.

Mục tiêu trước mắt của thỏa thuận vẫn là bảo đảm an ninh cho ba nước ký kết. Tuy nhiên, những phát biểu từ Ankara cho thấy Thổ Nhĩ Kỳ đang nhìn thấy khả năng phát triển thoả thuận thành một cơ chế có quy mô lớn hơn nhiều.

Một cơ chế mở rộng có thể tạo ra một khuôn khổ để các quốc gia có đa số dân theo đạo Hồi phối hợp về quốc phòng và cùng ứng phó với các mối đe dọa trong khu vực. Tuy nhiên, việc mở rộng thỏa thuận cũng sẽ đặt ra nhiều vấn đề không dễ giải quyết, từ việc xác định thành viên, cơ chế chỉ huy, mức độ cam kết quân sự cho đến quan hệ với những quốc gia có lợi ích và định hướng chiến lược khác nhau.

Đặc biệt, nếu Iran tham gia, tác động sẽ rất đáng kể. Việc Tehran cùng Saudi Arabia, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ tham gia một cơ chế chung có thể làm thay đổi hoàn toàn tính chất của thỏa thuận. Khi đó, Hiệp định Mecca không chỉ còn là phản ứng trước những căng thẳng hiện nay tại khu vực, mà có thể trở thành một khuôn khổ an ninh rộng hơn, quy tụ các quốc gia có ưu tiên chiến lược khác nhau.

Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, thỏa thuận vẫn đang trong giai đoạn chuẩn bị tại Thổ Nhĩ Kỳ. Việc Quốc hội nước này phê chuẩn thỏa thuận, cùng với các cuộc thảo luận quân sự giữa ba nước sáng lập, sẽ quyết định liệu Hiệp định Mecca chỉ dừng lại ở một cơ chế phòng thủ giới hạn hay có thể phát triển thành khuôn khổ an ninh khu vực rộng lớn hơn như Ankara đề xuất.