Dầu mỡ chưa qua xử lý – 'kẻ thù' bức tử hệ thống thoát nước đô thị

Từ váng mỡ thực phẩm nơi bếp ăn đến dòng dầu máy đen kịt tại các tiệm sửa xe, tất cả đang kết tụ thành những khối "hóa thạch" cứng như bê tông, làm tê liệt mạch máu đô thị và để lại những hệ lụy môi trường không thể đảo ngược.

Hệ lụy từ thói quen “tiện đâu đổ đấy”

Tại các đô thị lớn, đặc biệt là Hà Nội, hệ thống thoát nước vốn đã cũ kỹ nay lại càng trở nên quá tải bởi thói quen "tiện đâu đổ đấy" của một bộ phận lớn cư dân. Nhiều người nội trợ vẫn vô tư dội dầu chiên thừa xuống bồn rửa bát vì lầm tưởng chúng sẽ trôi đi cùng nước xà phòng. Tại các quán ăn vỉa hè, việc xả nước rửa nồi niêu đầy váng mỡ trực tiếp xuống rãnh thoát nước đã trở thành hình ảnh quen thuộc hàng ngày.

Một cơ sở sửa chữa xe ô tô tại phường Việt Hung bi tố xả thẳng dầu mỡ chữa xử lý ra môi trường.

Nghiêm trọng hơn, tại các cửa hàng sửa chữa xe máy và ô tô, nước rửa động cơ lẫn dầu nhớt thải thường xuyên được dội thẳng ra vỉa hè, len lỏi vào hệ thống thoát nước chung mà không qua bất kỳ khâu lọc bỏ nào. Những giọt dầu li ti ấy khi tập hợp lại qua ngày tháng đã tạo nên một thực trạng đáng báo động về ô nhiễm nguồn nước mặt và tắc nghẽn hạ tầng trầm trọng.

Hậu quả đầu tiên và dễ thấy nhất chính là sự hình thành những núi mỡ "hóa thạch" (fatbergs). Dầu mỡ thực phẩm khi gặp nhiệt độ thấp trong lòng cống sẽ nhanh chóng đông đặc, đóng vai trò như một loại keo dính siêu hạng kết nối các loại rác thải không phân hủy như khăn giấy ướt, tóc và túi nilon. Khi có thêm sự góp mặt của dầu nhớt từ các tiệm sửa xe, tình hình trở nên tồi tệ hơn gấp bội. Dầu nhớt công nghiệp bao phủ lên các khối mỡ hữu cơ, tạo thành một lớp màng chống thấm ngăn cản mọi sự phân hủy tự nhiên và làm tăng độ cứng của các khối hóa thạch này lên mức kinh ngạc, có khi cứng như bê tông.

Dầu mỡ chưa qua xử lý bị xả thẳng ra môi trường gây ách tắc hệ thống thoát nước.

Theo các chuyên gia trong lĩnh vực môi trường, những "khối u" mỡ này làm hẹp diện tích thoát nước một cách nhanh chóng. Một đường ống lớn có thể bị "mỡ hóa" đến mức chỉ còn một khe hở nhỏ, khiến nước thải không thể lưu thông và trào ngược vào nhà dân mỗi khi có mưa lớn, mang theo mùi hôi thối và mầm bệnh từ lòng đất lên không gian sống của con người.

Bên cạnh đó, dầu nhớt đã qua sử dụng chứa hàm lượng cao các kim loại nặng tích tụ từ động cơ như chì, kẽm, cadmium… cùng các hợp chất hydrocarbon cực độc. Khi thoát ra kênh rạch, dầu mỡ tạo thành một lớp màng mỏng bao phủ bề mặt, ngăn chặn tuyệt đối quá trình trao đổi oxy giữa khí quyển và nguồn nước. Điều này dẫn đến sự sụt giảm nồng độ oxy hòa tan, khiến cá và sinh vật thủy sinh chết ngạt hàng loạt. Đáng sợ hơn, các chất độc từ dầu nhớt không tan trong nước mà bám dính vào bùn lắng, tích tụ vào chuỗi thức ăn và cuối cùng quay trở lại gây hại cho sức khỏe con người thông qua nguồn nước ngầm hoặc thực phẩm thủy sản.

Cần sự chung tay của toàn xã hội

Theo các chuyên gia trong lĩnh vực môi trường, việc xử lý các khối mỡ hóa thạch không đơn thuần là nạo vét bùn đất thông thường. Công nhân vệ sinh môi trường phải đối mặt với nguy cơ độc hại cao khi phải trực tiếp xuống lòng cống chật hẹp để đục đẽo từng mảng mỡ bằng thiết bị thủ công hoặc thủy lực áp suất cao. Chi phí bảo dưỡng và sửa chữa hệ thống thoát nước bị hư hại do dầu mỡ tiêu tốn hàng tỷ đồng ngân sách mỗi năm. Đây là một sự lãng phí nguồn lực xã hội nặng nề, lấy đi kinh phí vốn có thể dùng cho giáo dục hay y tế chỉ để dọn dẹp hệ quả từ sự thiếu trách nhiệm của một bộ phận hộ kinh doanh và cá nhân.

Dầu mỡ chưa qua xử lý gây cản trở lớn cho công tác thoát nước.

Theo PGS.TS Bùi Thị An, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng, về mặt pháp lý, hành vi xả thải dầu mỡ không còn dừng lại ở việc nhắc nhở. Theo các quy định hiện hành, điển hình là Nghị định 45/2022/NĐ-CP, các hộ kinh doanh ăn uống xả nước thải chứa dầu mỡ vượt chuẩn có thể bị phạt tới hàng chục triệu đồng. Đặc biệt, dầu nhớt từ tiệm sửa xe được xếp vào danh mục chất thải nguy hại; hành vi để dầu nhớt chảy tràn ra môi trường hoặc xả trực tiếp xuống cống có thể bị phạt tới 50 triệu đồng và đối mặt với việc truy cứu trách nhiệm hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng. Tuy nhiên, sự răn đe của pháp luật chỉ là một phần, giải pháp bền vững phải nằm ở sự thay đổi ý thức hệ mang tính hệ thống.

Từ thực tế trên, để cứu lấy mạch máu đô thị, việc kiểm soát tại nguồn là điều kiện tiên quyết. Các nhà hàng và cơ sở sửa chữa xe cần bắt buộc phải lắp đặt hệ thống bể tách mỡ và bể lắng dầu đúng quy chuẩn kỹ thuật. Đây là thiết bị tách lọc dựa trên nguyên lý trọng lực, giữ lại dầu mỡ bên trong ngăn chứa và chỉ cho nước sạch thoát ra ngoài. Song song đó, chúng ta cần thúc đẩy nền kinh tế tuần hoàn, nơi dầu ăn thừa và dầu nhớt cũ không bị coi là rác mà là tài nguyên giá trị. Dầu ăn thừa có thể được thu gom làm nguyên liệu sản xuất nhiên liệu sinh học Biodiesel, trong khi dầu nhớt thải có thể được tái chế thành dầu gốc công nghiệp. Khi chất thải mang lại giá trị kinh tế, người dân và doanh nghiệp sẽ tự giác thu gom thay vì xả bỏ bừa bãi.

“Một đô thị thông minh không thể chỉ nằm ở những tòa nhà chọc trời hay các đại lộ thênh thang, mà phải được bắt đầu từ những đường ống thoát nước sạch sẽ dưới chân chúng ta. Ngừng xả dầu mỡ xuống cống không chỉ là bảo vệ ngôi nhà và túi tiền của chính chúng ta, mà còn là bảo vệ sự sống của những dòng sông và tương lai của thế hệ mai sau. Việc bảo vệ môi trường đô thị cần sự chung tay từ mỗi bếp ăn gia đình đến từng xưởng sửa chữa, để mạch máu đô thị luôn được khơi thông”- PGS.TS Bùi Thị An nhấn mạnh.

Vân Nhi