Dấu tích phòng thủ xưa trên đường thiên lý

Đà Nẵng thống nhất bảo vệ nguyên trạng các dấu tích khảo cổ đã phát lộ tại Trạm Nam Chơn và Đồn Chơn Sảng

Giữa tuần qua, Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi cùng các cơ quan, đơn vị liên quan đã khảo sát thực địa, làm việc về giải pháp bảo vệ và phát huy giá trị Trạm Nam Chơn, Đồn Chơn Sảng.

Hé lộ mắt xích phòng thủ trên tuyến Hải Vân

Trước đó, tháng 5.2026, Ban Quản lý Di tích và Danh thắng TP Đà Nẵng phối hợp với Viện Khảo cổ học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tiến hành khai quật khẩn cấp hai di tích với tổng diện tích 600m², trong đó mỗi điểm 300m². Qua khai quật, các nhà khảo cổ phát hiện 904 hiện vật tại Trạm Nam Chơn, có niên đại từ thời Trần đến thời Nguyễn; tại Đồn Chơn Sảng phát hiện 60 di vật. Nhiều dấu tích nền móng, hệ thống kè đá, bậc cấp, công sự phòng thủ và vật liệu xây dựng được phát lộ, cung cấp thêm cơ sở để nhận diện quy mô, cấu trúc, kỹ thuật xây dựng và chức năng của hai công trình.

Theo TS Phạm Văn Triệu, Trưởng phòng Khảo cổ học lịch sử, Viện Khảo cổ học, giá trị nổi bật trước hết của Trạm Nam Chơn và Đồn Chơn Sảng nằm ở vị trí địa lý. Hai công trình án ngữ trên tuyến kết nối từ vùng kinh đô Huế xưa về phía Nam, giữ vai trò quan trọng trong không gian giao thông, quân sự và phòng thủ.

Đáng chú ý, những dấu tích còn lại tại Nam Chơn cho thấy khá đầy đủ ba thành phần của một công trình phòng thủ - dịch trạm kiểu Nguyễn, gồm tường thành, hệ thống hào và bờ thành ngoài. Tường thành được kè bằng đá; sự hiện diện đồng thời của thành và hào cho thấy đây là công trình được xây dựng kiên cố, có quy hoạch.

Tại Đồn Chơn Sảng, dấu tích khảo cổ cho thấy cấu trúc một đồn phòng thủ có chức năng kiểm soát tuyến đường thiên lý lên Hải Vân quan. Hướng bố trí các công trình đều nhằm bao quát tuyến đường; bờ kè phía Tây Nam cùng các trạm gác ở góc Tây và góc Nam đều hướng về đường thiên lý nằm gần đó.

Theo TS Phạm Văn Triệu, mức độ bảo tồn của hai di tích khá đặc biệt so với nhiều công trình phòng thủ cùng thời tại Đà Nẵng. Trong khi không ít dấu tích đã bị san phẳng hoặc chồng lấp qua các thời kỳ, ở Nam Chơn và Chơn Sảng vẫn có thể nhận diện những thành phần cấu trúc cốt lõi.

Dấu ấn kỹ thuật xây dựng cũng là điểm đáng chú ý. Kết quả nghiên cứu bước đầu cho thấy tổ hợp về quy mô, cấu trúc, kỹ thuật và vật liệu tại Nam Chơn, Chơn Sảng không lặp lại ở các công trình khác trong vành đai phòng thủ Đà Nẵng. Các nhà nghiên cứu cũng chưa ghi nhận ảnh hưởng rõ của kỹ thuật phương Tây với những thay đổi về hình dáng, vật liệu như ở một số thành lũy thời Nguyễn khác.

 Từ những giá trị vừa được nhận diện, nhà nghiên cứu Bùi Văn Tiếng, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Đà Nẵng cho rằng, thành phố có thể tiếp tục nghiên cứu, khảo sát, từng bước kết nối pháo đài Định Hải, Đồn Chơn Sảng, Trạm Nam Chơn và trạm Hải Vân thành một chuỗi di tích.

Theo ông Tiếng, trong cuộc chiến năm 1859, các công trình này không tồn tại biệt lập mà tạo thành thế trận liên kết, hỗ trợ lẫn nhau. Pháo đài Định Hải giữ vị trí quan trọng trong việc khống chế hướng tiếp cận của tàu chiến trên vịnh; Đồn Chơn Sảng cùng các công trình khác góp phần tạo nên hệ thống phòng thủ liên hoàn. Nhận diện đầy đủ các mắt xích sẽ tạo cơ sở khoa học để xây dựng phương án bảo tồn theo hướng tổng thể, thay vì tách rời từng di tích.

Giữ nguyên trạng, tính đường kết nối di sản

Sau khi nghe báo cáo kết quả nghiên cứu, khai quật của Viện Khảo cổ học cùng ý kiến của các cơ quan, đơn vị và chuyên gia, Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi ghi nhận, đánh giá cao sự chủ động trong triển khai khai quật khảo cổ khẩn cấp tại hai di tích.

Đồn Chơn Sảng với dấu tích nền móng cùng 2 ụ đá được cho là trạm gác nhìn xuống đường thiên lý Bắc - Nam xưa. Ảnh: Báo cáo khảo cổ

Lãnh đạo thành phố thống nhất bảo vệ nguyên trạng các dấu tích khảo cổ đã phát lộ. Việc nghiên cứu, khai quật, bảo tồn và phát huy giá trị phải dựa trên kết quả nghiên cứu khoa học, bảo đảm không ảnh hưởng đến yếu tố gốc của di tích và tuân thủ đầy đủ các quy định pháp luật.

Đà Nẵng cũng thống nhất chủ trương tiếp tục nghiên cứu, khai quật Trạm Nam Chơn và Đồn Chơn Sảng. Tuy nhiên, công việc phải được thực hiện đúng phạm vi, phương pháp chuyên môn và chỉ triển khai sau khi hoàn thiện hồ sơ, thủ tục, được cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định.

Sở VHTTDL được giao chủ trì hoàn thiện phương án nghiên cứu, khai quật tiếp theo, xác định cụ thể phạm vi, diện tích, tiến độ, kinh phí và biện pháp bảo vệ hiện trường để trình UBND thành phố trong tháng 10.2026. Đồng thời, Sở khẩn trương hoàn thiện hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng Trạm Nam Chơn và Đồn Chơn Sảng là di tích cấp thành phố trong tháng 9.2026; phối hợp rà soát đất đai, xác định ranh giới và khoanh vùng bảo vệ.

Với khu vực Dự án Làng Vân, thành phố yêu cầu rà soát quy hoạch, kiến trúc và hạ tầng kỹ thuật; nghiên cứu phương án khớp nối với khu vực di tích, bảo đảm không gây ngập úng, xói lở, che lấp hoặc tác động đến các yếu tố gốc. Không gian bảo tồn, phát huy giá trị di tích cũng được yêu cầu nghiên cứu tích hợp trong tổng thể dự án.

Từ những dấu tích vừa được đánh thức sau lớp đất thời gian, câu chuyện bảo tồn Trạm Nam Chơn và Đồn Chơn Sảng vì thế không dừng ở việc giữ lại từng nền móng hay đoạn thành. Về lâu dài, việc kết nối hai di tích với pháo đài Định Hải, trạm Hải Vân và các công trình liên quan có thể hình thành một chuỗi di sản văn hóa - lịch sử đặc sắc của Đà Nẵng.

Nếu được bảo tồn và kết nối bài bản, Trạm Nam Chơn, Đồn Chơn Sảng cùng các di tích liên quan sẽ góp phần làm rõ hơn dấu ấn của tuyến phòng thủ Hải Vân trong lịch sử Đà Nẵng. Đây cũng là cơ sở để địa phương hình thành thêm một điểm đến văn hóa - lịch sử, gắn bảo tồn di sản với nhu cầu tìm hiểu quá khứ và phát triển du lịch theo hướng bền vững.