Đấu tranh với tội phạm xâm phạm sở hữu trí tuệ: Cần chế tài mạnh đủ sức răn đe

Thủ đoạn ngày càng tinh vi

Thời gian qua, Công an TP Hà Nội đã liên tiếp điều tra, xử lý nhiều vụ xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan, chủ yếu lợi dụng Internet và các nền tảng số để khai thác trái phép các tác phẩm âm nhạc, điện ảnh nhằm thu lợi bất chính.

Điển hình là vụ khởi tố ông Vũ Phi Điệp, Giám đốc Công ty TNHH Tập đoàn Điện tử Việt KTV. Theo kết quả điều tra, mặc dù chưa ký bất kỳ hợp đồng sử dụng bản quyền nào, bị can vẫn chỉ đạo nhân viên sao chép các tác phẩm âm nhạc từ nhiều nền tảng số, xử lý thành dữ liệu karaoke rồi tích hợp vào các thiết bị mang thương hiệu Viet KTV để kinh doanh. Trong hơn ba năm, doanh nghiệp đã tiêu thụ 919 thiết bị, thu lợi bất chính khoảng 852 triệu đồng.

Với số tiền trên có thể chưa phải quá lớn nếu so với nhiều vụ án kinh tế khác, nhưng qua đó là lời cảnh báo rõ ràng, hành vi sao chép, khai thác trái phép tài sản trí tuệ để phục vụ mục đích thương mại hoàn toàn có thể bị xử lý hình sự.

Công an TP Hà Nội đã khởi tố Vũ Phi Điệp, Giám đốc Công ty TNHH Tập đoàn Điện tử Việt KTV.

Một vụ án khác cũng cho thấy mức độ tinh vi của loại tội phạm này. Ba bị can Trần Đình Quý, Hà Xuân Sáng và Vũ Huy Hoàng đã xây dựng các nền tảng "phimne.app" và "phimne.live" để phát tán trái phép hàng loạt tác phẩm điện ảnh trong và ngoài nước.

Chỉ trong thời gian ngắn, các đối tượng đã thu hút hàng chục nghìn lượt truy cập, hàng nghìn tài khoản đăng ký, thu lợi hàng trăm triệu đồng, nhưng thiệt hại đối với các chủ sở hữu bản quyền được xác định lên tới hàng chục tỷ đồng. Đáng chú ý, bộ phim "Mưa đỏ" của Điện ảnh Quân đội nhân dân cũng bị phát tán trái phép, gây thiệt hại khoảng 3 tỷ đồng.

Điểm đáng lo ngại là phần lớn các đối tượng đều có trình độ công nghệ thông tin, sử dụng nhiều giải pháp kỹ thuật để che giấu thông tin quản trị, thay đổi tên miền, khai thác dữ liệu tự động và đặt máy chủ ở nhiều địa điểm khác nhau nhằm gây khó khăn cho công tác điều tra. Điều đó cho thấy, tội phạm sở hữu trí tuệ đang chuyển dịch mạnh sang không gian số với mức độ chuyên nghiệp, thủ đoạn ngày càng tinh vi.

Hoàn thiện hành lang pháp lý

Theo Công an TP Hà Nội, các vụ án đều có chung đặc điểm là lợi dụng môi trường mạng để khai thác trái phép các tác phẩm đang được pháp luật bảo hộ nhằm thu lợi bất chính. Đây không chỉ là hành vi xâm phạm quyền tác giả mà còn tác động trực tiếp đến môi trường đầu tư, hoạt động sáng tạo và sự phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa.

Thực tế, trong khi nền kinh tế số đang được xác định là một trong những động lực tăng trưởng mới thì các website phim lậu, nền tảng phát nhạc trái phép hay ứng dụng chia sẻ nội dung vi phạm vẫn tồn tại dai dẳng. Nhiều đối tượng liên tục thay đổi tên miền, sử dụng máy chủ ở nước ngoài hoặc áp dụng công nghệ che giấu danh tính để né tránh sự kiểm soát của cơ quan chức năng.

Đáng nói hơn, nguồn lợi thu được từ quảng cáo, thuê bao, tài trợ và các hoạt động thương mại trên những nền tảng vi phạm vẫn rất lớn. Khi lợi nhuận thu được cao hơn nhiều so với mức xử phạt phải gánh chịu thì nguy cơ tái phạm là điều khó tránh khỏi.

Đó cũng là lý do vì sao nhiều chuyên gia cho rằng không gian mạng không thể trở thành "khoảng tối" trong thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ. Nếu không kiểm soát hiệu quả, những hành vi vi phạm sẽ làm suy giảm động lực sáng tạo, khiến các doanh nghiệp chân chính chịu thiệt thòi, đồng thời ảnh hưởng tới uy tín của Việt Nam trong quá trình hội nhập và thực hiện các cam kết quốc tế về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.

Đấu tranh với tội phạm xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ không thể chỉ trông chờ vào việc xử lý từng vụ việc cụ thể mà cần một hệ thống giải pháp đồng bộ, trong đó hoàn thiện pháp luật giữ vai trò then chốt. Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) Trần Lê Hồng cho biết, Bộ Khoa học và Công nghệ đã trình Chính phủ dự thảo sửa đổi Nghị định số 99/2013/NĐ-CP theo hướng mở rộng thẩm quyền xử phạt và bổ sung biện pháp ngăn chặn truy cập đối với các tên miền vi phạm nhằm rút ngắn thời gian xử lý.

Ở góc độ thực thi, Thiếu tướng Nguyễn Quốc Toản, Chánh Văn phòng, Người phát ngôn Bộ Công an cho biết, Bộ Công an đã mở đợt cao điểm kéo dài ba tháng trên phạm vi toàn quốc nhằm tập trung đấu tranh với các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Cùng với công tác điều tra, xử lý, lực lượng công an cũng tập trung rà soát các quy định pháp luật để kịp thời bổ sung những chế tài phù hợp với các phương thức vi phạm mới phát sinh trên môi trường số.

Quan điểm này cho thấy cuộc đấu tranh với tội phạm sở hữu trí tuệ không chỉ là xử lý phần "ngọn" mà hướng tới giải quyết tận gốc những bất cập của cơ chế thực thi pháp luật.

Nhìn nhận dưới góc độ pháp lý, luật sư Đỗ Hữu Đĩnh (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho rằng cần nâng khung hình phạt đối với các hành vi xâm phạm bản quyền có tính chất chuyên nghiệp, thu lợi lớn hoặc tái phạm nhiều lần. Đồng thời, phải quy định rõ trách nhiệm của các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian, nền tảng số và mạng xã hội trong việc phát hiện, ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm cũng như phối hợp cung cấp dữ liệu phục vụ điều tra.

Mặc dù Nghị định số 341/2025/NĐ-CP đã nâng đáng kể mức xử phạt đối với nhiều hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan, song trước thực tế các nền tảng vi phạm vẫn thu lợi rất lớn, vì vậy cần áp dụng mạnh mẽ hơn các biện pháp truy thu toàn bộ doanh thu bất hợp pháp, tịch thu lợi nhuận từ quảng cáo, thuê bao và tài trợ để triệt tiêu động cơ phạm tội.

Cùng với đó, cần tiếp tục nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của tài sản trí tuệ. Bởi chỉ khi mỗi cá nhân, doanh nghiệp coi việc tôn trọng bản quyền là trách nhiệm và chuẩn mực ứng xử thì mới có thể hình thành một môi trường sáng tạo lành mạnh, bền vững.