Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt Liệt sĩ: Bài 2: Công nghệ ADN thế hệ mới mở ra bước đột phá trong định danh hài cốt Liệt sĩ

Bước tiến mới trong giám định ADN HCLS

Thực hiện Chương trình hoạt động của Ban Chỉ đạo Quốc gia 515 giai đoạn 2026 - 2030 và "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính HCLS" hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2027), Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Việt Nam được giao nhiều nhiệm vụ trọng tâm nhằm ứng dụng KH&CN phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính Liệt sĩ. Hiện Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam đang từng bước làm chủ công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới chỉ thị đa hình đơn nucleotide (NGS-SNP - Next Generation Sequencing - Polymorphism), mở ra bước đột phá trong giám định ADN HCLS. Kết quả thử nghiệm cho thấy tỷ lệ tách chiết ADN thành công đạt 93%, góp phần nâng cao hiệu quả xác định danh tính các Liệt sĩ còn thiếu thông tin, đáp ứng yêu cầu của "Chiến dịch 500 ngày đêm".

Nằm sâu trong lòng đất suốt nhiều thập kỷ dưới tác động khắc nghiệt của khí hậu, phần lớn HCLS đã rơi vào tình trạng thoái hóa di truyền nghiêm trọng. ADN bị đứt gãy thành những mảnh cực ngắn, lẫn tạp chất và ADN của vi sinh vật thổ nhưỡng - từng được xem là "bức tường vô hình" đối với các phương pháp giám định truyền thống. Sự xuất hiện của công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới kết hợp NGS-SNP đang tạo nên một bước ngoặt, mở ra hy vọng trả lại tên cho hàng trăm nghìn Liệt sĩ còn thiếu thông tin trên cả nước.

Giám định viên của Trung tâm Giám định ADN phân tích một mẫu HCLS

Theo GS.TS Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam, Viện Hàn lâm được giao thực hiện giám định ADN HCLS theo địa bàn phân công; nghiên cứu, phát triển công nghệ giám định ADN thế hệ mới NGS-SNP; tham gia xây dựng quy chuẩn, tiêu chuẩn và Ngân hàng Gen thân nhân Liệt sĩ; phối hợp xây dựng kế hoạch lấy mẫu HCLS chưa có thông tin; đồng thời tham gia xây dựng quy trình số hóa thông tin và nâng cấp cơ sở dữ liệu quốc gia về Liệt sĩ kết nối với cơ sở dữ liệu dân cư.

Những năm qua, Viện Hàn lâm đã chủ động nghiên cứu, tiếp cận và từng bước làm chủ các công nghệ di truyền tiên tiến trên thế giới. Thông qua hợp tác với Chính phủ Hoa Kỳ và Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP), các nhà khoa học Việt Nam đã tiếp nhận, thử nghiệm và phát triển công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới kết hợp phân tích SNP, tạo bước đột phá so với phương pháp giám định ADN ty thể truyền thống. Đặc biệt, thông qua Dự án ODA về nâng cao năng lực giám định hài cốt trong chiến tranh, các nhà khoa học không chỉ tiếp nhận công nghệ mà còn từng bước làm chủ toàn bộ quy trình kỹ thuật, từ khai quật, xử lý, tách chiết các mẫu xương đến phân tích dữ liệu di truyền và đối khớp huyết thống theo tiêu chuẩn quốc tế.

Kết quả thực tế cho thấy, công nghệ mới đã mang lại nhiều tín hiệu tích cực. Năm 2025, quy trình giám định ADN bằng công nghệ NGS-SNP được áp dụng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng). Kết quả cho thấy 54 trong số 58 mẫu HCLS được tách chiết thành công ADN và thu được dữ liệu SNP đủ điều kiện để đối sánh, đạt tỷ lệ 93%. Từ cơ sở dữ liệu này, các nhà khoa học đã đối sánh thành công với thân nhân của 14 gia đình Liệt sĩ và xác định danh tính, trao kết quả giám định cho 2 gia đình Liệt sĩ. Năm 2026, việc thí điểm được mở rộng tại Nghĩa trang liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang). Đến nay đã hoàn thành khai quật 965 phần mộ, thu mẫu đủ điều kiện từ 535 mộ; dự kiến hoàn thành phân tích trong tháng 11/2026.

Theo TS Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, trước đây phương pháp giám định truyền thống chủ yếu dựa trên các chỉ thị STR hoặc ADN ty thể. Mặc dù đã mang lại nhiều kết quả quan trọng, nhưng hiệu quả giảm đáng kể đối với các mẫu hài cốt đã chôn cất hàng chục năm do ADN bị phân hủy nghiêm trọng hoặc tồn tại với hàm lượng rất thấp. Trong khi đó, công nghệ NGS-SNP có thể phân tích đồng thời hàng nghìn chỉ thị SNP trên toàn bộ hệ gen từ lượng ADN rất nhỏ và bị tổn thương nặng, qua đó nâng cao đáng kể khả năng xác định quan hệ huyết thống, kể cả khi chỉ còn thân nhân ở các thế hệ xa. Công nghệ này cũng có độ chính xác cao, khả năng tự động hóa lớn và phù hợp với định hướng xây dựng cơ sở dữ liệu ADN quy mô quốc gia.

Kỹ thuật viên thực hiện quy trình xử lý mẫu HCLS trước khi chuyển sang lưu trữ

Để nâng cao tỷ lệ xác định danh tính, Trung tâm Giám định ADN đang kết hợp nhiều phương pháp giám định, đặc biệt ưu tiên ứng dụng công nghệ NGS-SNP đối với các mẫu khó, đồng thời tiếp tục tối ưu quy trình tách chiết ADN, mở rộng thu thập mẫu thân nhân và hoàn thiện cơ sở dữ liệu ADN. Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam cũng sẽ tiếp tục mở rộng hợp tác quốc tế, cập nhật các thành tựu khoa học mới, xây dựng kế hoạch đào tạo và chuyển giao công nghệ tới 4 cơ sở giám định ADN được Chính phủ giao nhiệm vụ, góp phần đáp ứng yêu cầu của "Chiến dịch 500 ngày đêm", tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính ngày càng nhiều HCLS còn thiếu thông tin.

Công nghệ mới nối dài hành trình tri ân

Tại cuộc kiểm tra thực tế công tác giám định ADN, xác định danh tính HCLS tại Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học, Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam và Viện Pháp y Quân đội, Cục Quân y, Bộ Quốc phòng vào ngày 14/9, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính HCLS, đánh giá cao nỗ lực của Viện Sinh học và Trung tâm ADN trong việc vừa nghiên cứu, thử nghiệm, vừa triển khai công nghệ mới phục vụ xác định danh tính HCLS. Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học hiện làm chủ hai nhóm công nghệ giám định ADN, trong đó công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới NGS-SNP với bộ chỉ thị FORCE gồm 5.422 SNP đặc biệt phù hợp với các mẫu hài cốt phân hủy mạnh. Viện Sinh học đã tối ưu quy trình tách chiết, nâng hiệu suất thu hồi ADN nhân lên 80%, điều đó đồng nghĩa với việc rất nhiều mẫu từng được xem là không còn khả năng giám định nay đã có cơ hội được "đọc" lại bằng các công nghệ mới, đồng thời xây dựng thuật toán đối khớp huyết thống ở khoảng cách xa tới 4 đến 5 thế hệ theo cả dòng cha và dòng mẹ, thay vì chỉ phụ thuộc vào thân nhân có quan hệ gần như trước đây.

Kỹ thuật viên thực hiện phản ứng nhân gene

Kiểm tra thực tế, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cho rằng nguồn nhân lực là vấn đề cần tập trung cao; đề nghị Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam rà soát tổng thể nguồn nhân lực, không chỉ tại Viện Sinh học mà cả các đơn vị có chức năng liên quan; khẩn trương trưng tập những cán bộ có năng lực, khả năng tiếp cận công việc để tập huấn, chuẩn bị vận hành các dây chuyền công nghệ mới. Phó Thủ tướng cũng yêu cầu tiếp tục đánh giá thực tế hiệu quả của công nghệ mới, làm rõ ưu điểm, khó khăn, hạn chế qua thực nghiệm để kết hợp công nghệ với kinh nghiệm thực tiễn, nâng cao tốc độ, chất lượng và hiệu quả xác định danh tính. Dữ liệu về Liệt sĩ cần được đặc biệt chú trọng, phải cập nhật, đồng bộ với dữ liệu quốc gia về dân cư và dữ liệu mẫu sinh phẩm thân nhân Liệt sĩ. Các mẫu hài cốt đã thu được cũng cần được đưa vào hệ thống để thuận lợi cho việc đối khớp, so sánh.

Phó Thủ tướng yêu cầu Viện Sinh học khẩn trương chuẩn bị cơ sở vật chất để tiếp nhận toàn bộ dây chuyền do Tập đoàn Vingroup hỗ trợ; đồng thời đẩy sớm việc tập huấn cho lực lượng thực hiện nhiệm vụ, không chờ đến khi máy móc được lắp đặt mới bắt đầu đào tạo.

Hiện trên cả nước còn hằng trăm nghìn HCLS chưa được xác định danh tính. Trong khi đó, mỗi năm trôi qua, ADN trong các mẫu HCLS tiếp tục suy giảm chất lượng, còn những người thân trực hệ của các Liệt sĩ cũng ngày một già yếu. Có trường hợp, người cung cấp mẫu đối chứng gần nhất đã cách Liệt sĩ tới 4 hoặc 5 thế hệ. Do đó, nếu không đẩy nhanh tiến độ thu thập mẫu thân nhân và giám định ADN, nhiều cơ hội xác định danh tính có thể sẽ trôi qua một cách đáng tiếc. Bởi vậy, đối với những nhà khoa học - những người thực hiện công tác giám định AND, "Chiến dịch 500 ngày đêm" là cuộc chạy đua với thời gian để giữ lại những cơ hội xác định danh tính cho các Liệt sĩ. Mỗi mẫu HCLS được giám định thành công, mỗi tên Liệt sĩ được trả và khắc lại trên bia mộ là một gia đình được an ủi sau hàng thập kỷ ngóng trông người thân. Mỗi kết quả chính xác được công bố sẽ tiếp tục thắp lên hy vọng, là lời khẳng định về trách nhiệm và niềm tin vững chắc của Nhân dân vào "Chiến dịch 500 ngày đêm" mang ý nghĩa nhân văn cao cả, góp phần tìm lại danh tính của các Liệt sĩ đã cống hiến máu xương cho bình yên của Tổ quốc hôm nay.