ĐBQH: Quy định không đi vào cuộc sống, lỗi ở người dân hay cách thực hiện?

Chiều 28.9, tiếp tục Hội nghị đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách lần thứ Nhất, nhiệm kỳ khóa XVI, các đại biểu thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường.

Luật không chỉ nói người dân phải làm gì mà phải nói rõ hệ thống phải làm gì khi người dân đã làm đúng

Quan tâm đến vấn đề phân loại chất thải sinh hoạt tại nguồn, đại biểu Đặng Ngọc Huy - Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ngãi cho rằng, dù quy định phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn đã áp dụng từ 1.1.2025 nhưng gần như chưa có nhiều địa phương, khu dân cư thực hiện quy định này nghiêm túc, đồng bộ.

"Ở nhiều nơi, nghĩa vụ vẫn nằm trên giấy, còn trước mỗi cửa nhà, chiếc xe rác vẫn thu chung vào thùng như trước. Một quy định đã có hiệu lực mà gần như không đi vào cuộc sống, thì trước hết phải hỏi lỗi ở người dân hay cách chúng ta thiết kế và tổ chức thực hiện?", đại biểu nêu vấn đề.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên điều hành nội dung thảo luận chiều 28.9

Từ đó, đại biểu Đặng Ngọc Huy góp ý 5 nhóm giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất, cần chuyển từ nghĩa vụ riêng lẻ sang trách nhiệm của cả chuỗi. Đại biểu cho rằng, phân loại tại nguồn chỉ là “mắt xích” đầu tiên trong chuỗi phân loại, lưu giữ, thu gom, vận chuyển, trung chuyển, tái chế và xử lý. Một "mắt xích" đứt thì những "mắt xích" khác cũng trở nên vô nghĩa.

"Người dân có thể phân loại rất kỹ nhưng đến giờ thu gom, mọi loại rác thải vẫn được đổ chung lên những chiếc xe, thì khi đó mất đi không chỉ là công sức mà còn là niềm tin vào chính sách", đại biểu bày tỏ.

Đại biểu đề nghị tại Điều 75 và các điều liên quan cần thể hiện rõ nguyên tắc, nghĩa vụ phân loại của người dân phải gắn liền với trách nhiệm tiếp nhận, vận chuyển, xử lý tương ứng. Luật không chỉ nói người dân phải làm gì mà phải nói rõ hệ thống phải làm gì khi người dân đã làm đúng.

Thứ hai, phân cấp phải gắn liền với trách nhiệm giải trình. Đại biểu đồng tình không áp dụng một mô hình cho mọi nơi: đô thị lớn khác với miền núi, hải đảo.

Theo đại biểu, trao quyền cho UBND cấp tỉnh quyết định lộ trình là cần thiết, nhưng mốc ngày 1.1.2025 chính là bài học. Khi thời hạn có trong luật mà không có tiêu chí đánh giá, không yêu cầu công khai tiến độ, không có cơ chế kiểm tra, không ai phải giải trình, thì kết quả làm hay không làm cũng không ai chịu trách nhiệm.

Đại biểu đề nghị Luật giao Chính phủ quy định khung tiêu chí tối thiểu và thời hạn, trên cơ sở đó UBND cấp tỉnh công khai lộ trình, phạm vi, phương thức và tiến độ; địa phương nào chưa làm được phải công khai lý do, thời hạn khắc phục và trách nhiệm của cơ quan liên quan. Có như vậy mới đúng nguyên tắc địa phương quyết, địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm.

Đại biểu Đặng Ngọc Huy, Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ngãi phát biểu

Thứ ba, cần phân định rõ trách nhiệm hai chiều giữa người dân và đơn vị thu gom.

Theo đại biểu, Điều 77 dự thảo cho phép cơ sở thu gom, vận chuyển từ chối thu gom chất thải không được phân loại đúng quy định. Đại biểu đồng tình phải có chế tài đối với người vi phạm nghĩa vụ, nhưng có quyền từ chối cũng phải đi cùng nghĩa vụ tương ứng.

Người dân phân loại đúng thì đơn vị thu gom phải thu gom đúng; rác đã tách dòng thì phương tiện và quy trình không được trộn lại; đơn vị nào không thực hiện đúng phương án được giao cũng phải chịu trách nhiệm.

"Đây là vấn đề công bằng trong thiết kế chính sách, không thể để một bên có nghĩa vụ và có nguy cơ bị xử phạt, còn bên cung cấp dịch vụ chỉ có quyền mà không có trách nhiệm tương ứng", đại biểu nhấn mạnh.

Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung tại Điều 77 nguyên tắc: Cơ sở thu gom, vận chuyển có trách nhiệm duy trì sự phân loại, không được trộn lẫn các dòng chất thải đã phân loại, trừ trường hợp công nghệ xử lý cho phép và được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận. Đồng thời có quy định về kiểm tra, giám sát và xử lý đơn vị vi phạm.

Thứ tư, cần gắn phân loại với cơ chế giá. Theo đại biểu, muốn thay đổi hành vi bền vững, ngoài tuyên truyền và chế tài thì phải có động lực kinh tế. Nguyên tắc phải rõ: thải nhiều thì trả nhiều; giảm phát sinh, tái sử dụng, tái chế và phân loại tốt thì chi phí phải giảm.

Đại biểu đề nghị rà soát Điều 79 để cơ chế giá phản ánh ít nhất 3 yếu tố: khối lượng (hoặc thể tích), tính chất chất thải và mức độ phân loại; đồng thời tránh cơ chế phức tạp tới mức chi phí đo lường lớn hơn lợi ích. Giá phải đủ đơn giản để người dân hiểu, đủ minh bạch để giám sát và đủ khác biệt để khuyến khích giảm rác.

Thứ năm, đại biểu đánh giá tích cực việc bổ sung Điều 72a về vật liệu, sản phẩm tái chế. Nhưng Điều 72a phải được kết nối với các Điều 75, 77, 78, 79 thành một chuỗi chính sách thống nhất.

"Chúng ta không phân loại rác để có 3 chiếc thùng rác khác nhau mà mục tiêu cuối cùng là giảm chất thải phải xử lý, giảm chôn lấp, thu lại tài nguyên, và đưa trở lại sản xuất. Đặc biệt với chất thải hữu cơ, nếu yêu cầu người dân tách riêng mà địa phương không có cơ sở làm phân hữu cơ, thức ăn chăn nuôi hay thu hồi năng lượng tương ứng thì việc phân loại khó bền vững.

Vì vậy, khi xây dựng lộ trình, địa phương phải đồng thời xác định đầu ra cho từng dòng chất thải; và kết quả không chỉ đo bằng tỉ lệ hộ phân loại, mà bằng tỉ lệ chất thải thực sự được thu gom riêng, tái chế, thu hồi và tỉ lệ phải chôn lấp", đại biểu bày tỏ.

Từ đó, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo thiết kế dự thảo Luật theo nguyên tắc xuyên suốt: Phân loại chất thải tại nguồn phải là trách nhiệm của cả hệ thống chứ không phải là nghĩa vụ của người dân.

Cần ban hành khung tiêu chí kỹ thuật và yêu cầu tối thiểu thống nhất trên toàn quốc

Cùng quan điểm, đại biểu Đàng Thị Mỹ Hương, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa bày tỏ tán thành với việc giao UBND cấp tỉnh quyết định phương thức phân loại chi tiết để phù hợp với điều kiện dân cư và hạ tầng địa phương.

Đại biểu Đàng Thị Mỹ Hương, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa phát biểu

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng, việc cho phép từng địa phương tự quyết định có thể dẫn đến sự khác biệt quá lớn về cách thức phân loại, bao bì hay quy trình lưu giữ, gây khó khăn cho người dân, doanh nghiệp hoạt động trên nhiều địa bàn hoặc khu vực giáp ranh.

Do đó, cần ban hành khung tiêu chí kỹ thuật và yêu cầu tối thiểu thống nhất trên toàn quốc, làm cơ sở để các tỉnh tổ chức thực hiện, kết hợp với các chính sách hỗ trợ người dân chuyển từ thói quen sang nghĩa vụ pháp lý.

Bày tỏ thống nhất với các đại biểu về vấn đề này, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Lạng Sơn Nguyễn Đặng Ân đề nghị cần làm rõ mối quan hệ giữa phân loại tại nguồn với năng lực thu gom, vận chuyển và xử lý sau phân loại.

Việc phân loại rác do địa phương lựa chọn phải tương thích chặt chẽ với hạ tầng và công nghệ xử lý hiện có nhằm tăng cường tái chế, tái sử dụng và giảm tỉ lệ chôn lấp.

Đại biểu Nguyễn Đặng Ân, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Lạng Sơn phát biểu

Đối với quy định tại Điều 78 về xử lý chất thải rắn, đại biểu Nguyễn Đặng Ân cho rằng, các chính sách ưu đãi chung chưa thể giải quyết bài toán thu hút đầu tư cho các dự án môi trường cấp thiết tại miền núi do khả năng thu hồi vốn thấp.

Do đó, đại biểu đề xuất đối với các tỉnh miền núi chưa có cơ sở xử lý đạt chuẩn và khó thu hút nhà đầu tư, Nhà nước cần ưu tiên hỗ trợ đầu tư hoặc trực tiếp đầu tư bằng ngân sách.

Đồng thời, Luật cần khuyến khích đầu tư cơ sở xử lý rác thải theo mô hình liên địa phương, liên vùng phù hợp với điều kiện thực tế, đi kèm cơ chế kết hợp linh hoạt giữa ngân sách trung ương, ngân sách địa phương và các nguồn vốn hợp pháp khác.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên tiếp thu, giải trình các ý kiến tại Hội nghị

Phát biểu tiếp thu, giải trình tại Hội nghị, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên cho biết, dự thảo Luật lần này dự kiến sửa đổi, bổ sung 78/171 điều của Luật Bảo vệ môi trường hiện hành, trong đó bổ sung 2 điều mới (Điều 72a và Điều 139a). Tinh thần chủ đạo là tập trung đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính trong lĩnh vực môi trường.

Đối với các nội dung được kiến nghị, Thứ trưởng Lê Trọng Yên khẳng định cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu đầy đủ các ý kiến nhằm hoàn thiện dự thảo Luật trình Quốc hội.