Đề án 1 triệu hecta - định hình con đường phát triển bền vững lúa gạo Việt Nam

Đề án không chỉ nâng cao hiệu quả sản xuất, cải thiện thu nhập cho nông dân mà còn giải quyết đồng thời các vấn đề môi trường, biến đổi khí hậu và giảm phát thải khí nhà kính. Qua quá trình triển khai người dân ngày càng nhận thức rõ tính hiệu quả và chủ động tham gia, khẳng định tính hiệu quả của Đề án.

Canh tác lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long

Sau hơn 2 năm triển khai Đề án 1 triệu hecta tại Cần Thơ, thành phố đã bước đầu ghi nhận nhiều kết quả tích cực, đồng thời cũng bộc lộ những khó khăn, thách thức cần sớm được tháo gỡ để Đề án có thể nhân rộng và phát huy hiệu quả bền vững. Hiện nay, Cần Thơ là địa phương có sản lượng lúa đứng thứ hai vùng Đồng bằng sông Cửu Long, chỉ sau An Giang, với sản lượng hàng năm đạt khoảng 4-5 triệu tấn. Đây là lợi thế quan trọng để thành phố triển khai và mở rộng Đề án 1 triệu hecta lúa trong thời gian tới.

Theo ông Trần Chí Hùng, Phó Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ, trong quá trình thực hiện Đề án một số hợp tác xã đã triển khai mô hình canh tác theo hướng kinh tế tuần hoàn. Sau thu hoạch, rơm rạ được tận dụng để trồng nấm rơm, sau đó tiếp tục xử lý làm phân bón hữu cơ, hình thành chuỗi sản xuất khép kín, góp phần giảm phát thải và gia tăng giá trị cho người trồng lúa. Trên cơ sở đó, Cần Thơ đặt mục tiêu đến năm 2030 có khoảng 170.000 hecta đất lúa tham gia Đề án.

Tuy nhiên, quá trình nhân rộng vẫn đối mặt nhiều thách thức. Sản xuất lúa còn nhỏ lẻ, số hợp tác xã đủ năng lực tham gia sâu vào chuỗi giá trị còn hạn chế; liên kết giữa hợp tác xã và doanh nghiệp chưa thật chặt chẽ. Bên cạnh đó, chi phí đầu tư cho công nghệ đo đạc, giám sát phát thải còn cao, trong khi biến động giá lúa gạo ảnh hưởng đến tính ổn định của sản xuất.

Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng ĐBSCL

"Thành phố Cần Thơ kiến nghị Trung ương sớm xây dựng, ban hành các cơ chế ưu đãi cho việc thực hiện các mô hình 1 triệu hecta này, thì Cần Thơ sẽ nghiên cứu về có đề nghị Trung ương có hỗ trợ và ban hành chuẩn cơ sở để ta tính toán, đo đạc phát thải carbon áp dụng thực hiện", Phó Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ nói.

An Giang là địa phương có diện tích và sản lượng lúa lớn nhất vùng Đồng bằng sông Cửu Long, với sản lượng hằng năm khoảng 8-9 triệu tấn. Theo kế hoạch triển khai Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp đến năm 2030, An Giang dự kiến có 351.000 hecta tham gia, giữ vai trò đầu tàu của vùng châu thổ Cửu Long.

Theo ông Trần Thanh Hiệp, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh An Giang, vấn đề then chốt hiện nay là hoàn thiện thể chế để doanh nghiệp tham gia sâu, thực chất vào chuỗi giá trị lúa gạo, gắn bó lâu dài với vùng nguyên liệu. Dù đã hình thành các vùng sản xuất tập trung, song số doanh nghiệp đầu tư bài bản, đồng hành bền vững với nông dân vẫn còn hạn chế, khiến liên kết chuỗi chưa phát huy hết hiệu quả.

Đề án 1 triệu hecta lúa, định hình con đường phát triển bền vững lúa gạo Việt Nam

Cùng với đó, thị trường lúa gạo vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro khi giá lúa biến động, trong khi xuất khẩu dù mở rộng tới hơn 200 quốc gia và vùng lãnh thổ nhưng vẫn phụ thuộc lớn vào một số thị trường chủ lực như Philippines và Indonesia. Trước thực tế này, giải pháp căn cơ là nâng cao chất lượng lúa gạo, đáp ứng tiêu chuẩn các thị trường khó tính và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu.

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh An Giang nhấn mạnh, trong Đề án 1 triệu hecta lúa, khuyến nông cộng đồng và hợp tác xã giữ vai trò then chốt. Khi các lực lượng này được tổ chức bài bản, cùng với sự tham gia chủ động của doanh nghiệp, sẽ hình thành hệ sinh thái sản xuất, tiêu thụ lúa gạo bền vững, tạo nền tảng cho nông nghiệp An Giang phát triển hiệu quả trong giai đoạn mới.

Đề án hướng đi tất yếu để ngành lúa gạo Việt Nam

Đề án mở ra bước ngoặt cho nông nghiệp xanh, hiện đại ở ĐBSCL

Dự án TRVC là một trong những mô hình tiêu biểu tham gia triển khai Đề án 1 triệu hecta lúa tại Đồng bằng sông Cửu Long. Dự án do Tổ chức Phát triển Hà Lan (SNV) thực hiện, sử dụng nguồn vốn ODA không hoàn lại trị giá 18 triệu USD do Chính phủ Úc tài trợ. Điểm khác biệt của TRVC là đặt doanh nghiệp vào trung tâm chuỗi liên kết sản xuất, đồng thời yêu cầu thực hiện “mục tiêu kép” của tăng trưởng xanh.

Theo bà Trần Thu Hà, Giám đốc Dự án “Chuyển đổi chuỗi giá trị lúa gạo ứng phó với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững ở Đồng bằng sông Cửu Long” (TRVC), dự án thuê các tổ chức kiểm định quốc tế độc lập, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và ảnh vệ tinh để giám sát toàn bộ quá trình sản xuất. Kết quả được thể hiện qua các báo cáo minh bạch, làm căn cứ xác định lượng giảm phát thải, trao thưởng tài chính cho doanh nghiệp và là cơ sở để Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VietRISA) cấp nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”. Việc được chứng nhận quốc tế và mang nhãn hiệu gạo xanh quốc gia giúp doanh nghiệp gia tăng giá trị, nâng cao khả năng tiếp cận thị trường xanh và nhà đầu tư quốc tế.

Sau 2 vụ sản xuất, dự án đã triển khai trên hơn 50.000 hecta, với khoảng 70.000 tấn gạo Việt xanh phát thải thấp được chứng nhận cho 10 doanh nghiệp tiên phong. Đến nay, diện tích tham gia đã mở rộng lên hơn 100.000 hecta tại An Giang và Đồng Tháp, dự kiến đạt khoảng 150.000 hecta trong vụ tiếp theo.

Nâng cao chất lượng lúa gạo cho vùng ĐBSCL

Theo bà Trần Thu Hà, dự án đã đóng vai trò quan trọng trong việc hiện thực hóa Đề án 1 triệu hecta lúa, cho thấy hiệu quả của hợp tác công, tư và các cơ chế sáng tạo trong thu hút doanh nghiệp tham gia sâu vào chuỗi giá trị lúa gạo bền vững.

"Mô hình dự án TRVC này chính là một mô hình lõi ở trong đề án 1 triệu hecta và chung tay cùng 1 triệu hecta để thực hiện rất nhiều cách sáng tạo để thu hút doanh nghiệp và mở rộng được diện tích, để càng ngày nhiều bà con nông dân được hưởng lợi, đây là một sự nỗ lực và sự vào cuộc rất là kịp thời và sự hợp tác hiệu quả để chúng ta tiếp tục đồng hành tăng trưởng xanh", bà Hà nói.

Ông Cao Đức Phát, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), khẳng định Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp là sự hội tụ tinh hoa của ngành lúa gạo Việt Nam, với sự tham gia đồng bộ của khoa học, quản lý, doanh nghiệp và các tổ chức sản xuất.

Theo ông Cao Đức Phát, quá trình triển khai cho thấy Đề án đã tạo đột phá quan trọng về nhận thức, khi mô hình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với nâng cao thu nhập cho nông dân đã được thực tiễn kiểm chứng, được người dân đồng thuận và chủ động tham gia. Đây cũng là hướng đi phù hợp để giải quyết đồng thời các vấn đề môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu và giảm phát thải khí nhà kính.

Bên cạnh đó, Đề án đã quy tụ được các chủ thể then chốt của ngành lúa gạo, từ nhà khoa học, nhà quản lý, doanh nghiệp đến hợp tác xã, tạo nền tảng vững chắc cho triển khai trên diện rộng. Gói kỹ thuật canh tác và quy trình giám sát phát thải được xây dựng trên cơ sở những thành tựu khoa học tiên tiến trong nước và quốc tế. Đặc biệt, Việt Nam đã ban hành quy trình giám sát, đo lường và xác định phát thải khí nhà kính trong sản xuất lúa, trở thành một trong những quốc gia tiên phong thực hiện ở cấp quốc gia, tạo nền tảng cho phát triển thị trường carbon và hội nhập nông nghiệp xanh.

Nâng cao giá trị hạt gạo Việt Nam, bảo đảm sinh kế bền vững cho nông dân

Ông Cao Đức Phát cho rằng, trong giai đoạn tới, Đề án cần tiếp tục tạo đột phá về thị trường, cơ chế và nguồn lực, qua đó mở rộng diện tích, nâng cao giá trị hạt gạo và bảo đảm các chính sách hỗ trợ thực sự đi vào sản xuất, tạo động lực cho phát triển bền vững.

"Trong năm 2026, chúng ta cần phải đạt được ba điểm đột phá. Một là đột phá về thị trường, không có đột phá về thị trường mạnh hơn thì chương trình chúng ta sẽ không có động lực. Thứ hai chúng ta cần có sự đột phá về cơ chế, chủ yếu là cơ chế phối hợp, cơ chế sử dụng các nguồn lực để hỗ trợ nông dân, hỗ trợ doanh nghiệp, hỗ trợ các lực lượng khoa học tiếp tục hoàn thiện về kỹ thuật và triển khai về khâu sản xuất và thúc đẩy về thị trường. Thứ ba, đột phá về nguồn lực, trước hết là sử dụng những nguồn lực của chúng ta đang có", ông Phát thông tin.

Đề án 1 triệu hecta đang trở thành nền tảng tái cấu trúc ngành lúa gạo theo hướng xanh, bền vững và hội nhập. Khi các điểm nghẽn về thể chế, thị trường và nguồn lực được tháo gỡ, đặc biệt là hình thành thị trường carbon và cơ chế khuyến khích doanh nghiệp gắn bó lâu dài với vùng nguyên liệu, Đề án sẽ tạo động lực đủ mạnh để lan tỏa trên diện rộng. Đây chính là con đường để nâng cao giá trị hạt gạo Việt Nam, bảo đảm sinh kế bền vững cho nông dân và khẳng định vị thế, thương hiệu gạo Việt Nam trên trường quốc tế.

Phạm Hải/VOV ĐBSCL