Để danh hiệu văn hóa trở thành thước đo chất lượng sống

 Cán bộ Trung tâm Phục vụ hành chính công Phú Xuân hỗ trợ người dân khi đến giao dịch. Ảnh: Liên Minh

Tính đến tháng 12/2025, Huế có 311.452 hộ gia đình. Trên địa bàn 40 xã, phường, mỗi gia đình là một không gian gìn giữ, trao truyền văn hóa, đồng thời là nơi kiểm nghiệm hiệu quả chính sách. Với quy mô ấy, một chuyển biến nhỏ trong ứng xử, bảo vệ môi trường hay chăm sóc người thân, nếu được thực hiện rộng khắp, sẽ tạo thay đổi lớn cho đô thị di sản.

Huế có nền nếp gia phong, tình làng nghĩa xóm, sự tinh tế trong ứng xử và truyền thống trân trọng di sản. Nhưng chiều sâu lịch sử không tự bảo đảm chất lượng sống hôm nay. Một khu dân cư lâu đời vẫn có thể bị tiếng ồn, rác thải làm tổn thương; một gia đình giữ nhiều phong tục vẫn cần điều chỉnh những quan niệm chưa phù hợp với bình đẳng giới và quyền trẻ em.

Nếu tỷ lệ đạt danh hiệu liên tục tăng mà những bất cập ấy chậm được giải quyết, phong trào sẽ mất sức thuyết phục. Điều cần nhìn thẳng là khoảng cách giữa kết quả trên giấy với trải nghiệm của người dân. Bình xét phải giúp nhận diện việc cần làm, khuyến khích sự tiến bộ và tạo trách nhiệm cộng đồng, thay vì trở thành thủ tục xác nhận thành tích quen thuộc.

Nghị định 375, có hiệu lực từ ngày 1/10/2026, bổ sung những yêu cầu thiết thực: tham gia học tập kỹ năng số, phân loại chất thải sinh hoạt tại nguồn, duy trì tập luyện thể dục, thể thao phù hợp, không gây tiếng ồn, độ rung vượt quy chuẩn, bảo vệ di sản và cảnh quan văn hóa. Đó là những vấn đề gắn trực tiếp với sức khỏe, môi trường và khả năng thích ứng của mỗi gia đình.

Đưa các yêu cầu này vào đời sống cần sự linh hoạt. Không thể biến kỹ năng số thành cuộc kiểm tra công nghệ đối với mọi thành viên, hoặc áp dụng cùng mức vận động cho mọi độ tuổi. Điều đáng ghi nhận là người cao tuổi được hỗ trợ sử dụng dịch vụ công, gia đình biết phòng tránh lừa đảo, mỗi người chăm sóc sức khỏe phù hợp với điều kiện của mình.

Một thay đổi quan trọng là địa phương được giao cụ thể hóa tiêu chuẩn, hồ sơ, thủ tục xét tặng theo pháp luật về thi đua, khen thưởng. Với Huế, quyền chủ động ấy phải được sử dụng để xây dựng cách đánh giá sát thực tế. Đô thị, nông thôn, miền núi có điều kiện khác nhau; mục tiêu chung cần thống nhất nhưng phương thức thực hiện phải phù hợp từng địa bàn.

Không nên đánh giá bất lợi một cộng đồng còn khó khăn nhưng đoàn kết, tích cực cải thiện môi trường chỉ vì thiếu công trình; cũng không thể mặc nhiên coi nơi đủ cơ sở vật chất là có đời sống văn hóa tốt. Thiết chế chỉ có ý nghĩa khi hoạt động thường xuyên, người dân được tiếp cận và tham gia. Một không gian dùng chung hiệu quả có thể đem lại nhiều giá trị hơn công trình ít mở cửa.

Phân cấp cũng đặt ra trách nhiệm kiểm soát gánh nặng thủ tục. Nếu mỗi tiêu chí kéo theo một giấy xác nhận, mỗi hoạt động phát sinh thêm báo cáo, quyền chủ động sẽ biến thành áp lực cho cơ sở. Huế cần tận dụng dữ liệu sẵn có, quy định rõ trách nhiệm, tăng kiểm chứng thực tế và công khai kết quả. Sự chặt chẽ phải phục vụ chất lượng, không nuôi thêm công việc hình thức.

Đối với đô thị di sản, danh hiệu văn hóa còn phải khuyến khích cộng đồng gìn giữ nghề truyền thống, cảnh quan và tri thức địa phương. Một nghề được tiếp nối khi người làm nghề có sinh kế; một tập quán tốt đẹp sống được khi thế hệ trẻ hiểu và tự nguyện thực hành. Bảo tồn vì thế cần gắn với đời sống, để người dân thấy mình là chủ thể và được hưởng lợi.

Hương ước, quy ước cần phù hợp pháp luật, bảo đảm quyền của từng thành viên. Nếp sống văn minh trong cưới, tang, lễ hội phải được xây dựng bằng thuyết phục, từng bước điều chỉnh tập tục gây tốn kém hoặc ảnh hưởng cộng đồng. Giữ bản sắc đòi hỏi khả năng chọn lọc, đổi mới, để truyền thống tiếp tục nâng đỡ con người trong những điều kiện sống đã thay đổi.

Môi trường là phép thử rõ ràng. Tuy nhiên, yêu cầu phân loại rác phải đi cùng hướng dẫn, phương tiện và hệ thống thu gom phù hợp. Không thể đòi hỏi gia đình thực hiện tốt nếu rác đã phân loại lại bị thu gom chung. Chính quyền phải tổ chức dịch vụ đồng bộ, giải quyết bất cập và tạo điều kiện để người dân thực hiện trách nhiệm của mình.

Đáng chú ý, khung tiêu chuẩn cấp xã đặt yêu cầu về sự hài lòng của tổ chức, cá nhân đối với dịch vụ công, thái độ phục vụ, dân chủ ở cơ sở, môi trường và an ninh, trật tự. Trong mô hình chính quyền hai cấp, đây là thước đo cần thiết đối với 40 xã, phường của Huế, nơi thường xuyên tiếp nhận và giải quyết nhu cầu của người dân.

Sự hài lòng phải được khảo sát khách quan, ghi nhận cả ý kiến phê bình. Hồ sơ đúng hạn vẫn chưa đủ nếu người dân phải đi lại nhiều lần, nhận hướng dẫn thiếu rõ ràng. Kết quả khảo sát cần chỉ ra việc phải sửa, người chịu trách nhiệm và thời hạn khắc phục. Danh hiệu “tiêu biểu” phải gắn với năng lực phục vụ và trách nhiệm giải trình.

Báo chí thành phố cần đồng hành bằng việc giải thích tiêu chí, phản ánh cách làm hiệu quả, theo dõi những bất cập và chuyển tải tiếng nói người dân. Sự giám sát sẽ giúp phong trào có thêm sức sống, đồng thời ngăn danh hiệu trở thành tấm bình phong che khuất hạn chế.

Huế cần biến những chuẩn mực mới thành hành động bền bỉ trong từng gia đình, cộng đồng và cơ quan công quyền. Khi bình xét khuyến khích điều tốt, chỉ rõ bất cập và thúc đẩy sửa đổi, danh hiệu mới trở thành động lực phát triển. Bản sắc đô thị di sản được bồi đắp từ chính chất lượng sống của người dân.