Để hệ giá trị văn hóa và con người Việt Nam thấm sâu vào đời sống

Nhận diện những giá trị cốt lõi của văn hóa và con người Việt Nam qua các công trình nghiên cứu, đồng thời làm rõ sự tiếp nối, phát triển của những giá trị ấy trong đời sống hiện đại là nội dung trọng tâm của trưng bày chuyên đề Hệ giá trị văn hóa và con người Việt Nam. Đây là hoạt động nổi bật do Viện Thông tin Khoa học xã hội (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tổ chức hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11.

Để hiểu rõ hơn ý nghĩa của trưng bày và những vấn đề đặt ra trong việc phát huy hệ giá trị văn hóa, con người Việt Nam, Thể thao và Văn hóa (TTXVN) có cuộc trò chuyện với ThS Nguyễn Thị Hồng Hạnh (Phó Viện trưởng Viện Thông tin Khoa học xã hội).

Khẳng định những giá trị nền tảng của dân tộc

* Nhân Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, Viện Thông tin Khoa học xã hội tổ chức trưng bày chuyên đề "Hệ giá trị văn hóa và con người Việt Nam". Xin bà chia sẻ về ý nghĩa mà hoạt động này muốn gửi tới công chúng?

ThS Nguyễn Thị Hồng Hạnh (Phó Viện trưởng Viện Thông tin Khoa học xã hội). Ảnh: Diệu Thúy

ThS Nguyễn Thị Hồng Hạnh (Phó Viện trưởng Viện Thông tin Khoa học xã hội). Ảnh: Diệu Thúy

- Ngày 24/11 gắn với Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất năm 1946; tại đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định tư tưởng "Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi". 80 năm sau, tinh thần ấy tiếp tục được khẳng định trong Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội. Việc xác lập Ngày Văn hóa Việt Nam khẳng định vai trò của văn hóa đối với sự phát triển bền vững của đất nước.

Hoạt động trưng bày Hệ giá trị văn hóa và con người Việt Nam của Viện Thông tin Khoa học xã hội (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) nhằm cụ thể hóa chủ trương của Đảng và Nhà nước trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ được giao. Từ nguồn tư liệu đang được lưu giữ tại Thư viện Khoa học xã hội, Viện Thông tin Khoa học xã hội, 158 cuốn sách được tuyển chọn, sắp xếp theo 4 mạch nội dung. Qua đó, người xem có thể nhận diện quá trình hình thành, trao truyền và phát triển các giá trị văn hóa Việt Nam cùng những yêu cầu mới đặt ra hiện nay.

Thông điệp chúng tôi muốn gửi tới công chúng là văn hóa hiện diện trong lựa chọn và cách ứng xử hằng ngày của mỗi người. Những giá trị yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương và sáng tạo chỉ thật sự bền vững khi được thực hành trong gia đình, nhà trường, cơ quan, cộng đồng và trên không gian số.

* Trưng bày được tổ chức theo 4 nhóm nội dung, từ nền tảng và bản sắc văn hóa Việt Nam, hệ giá trị con người Việt Nam đến hệ giá trị văn hóa trong đời sống hiện đại và việc phát huy những giá trị này. Bà có thể chia sẻ rõ hơn về cách lựa chọn, tổ chức các nhóm tư liệu cũng như những nội dung trọng tâm mà trưng bày muốn làm nổi bật?

- Nguồn tư liệu về văn hóa và con người Việt Nam tại Viện Thông tin Khoa học xã hội rất phong phú, trải rộng trên nhiều lĩnh vực và thời kỳ. Tư liệu trưng bày được lựa chọn theo các tiêu chí cơ bản: có giá trị khoa học, phản ánh tính đa dạng của vùng miền và cộng đồng dân tộc, thể hiện sự tiếp nối giữa truyền thống với hiện đại, đồng thời phù hợp với khả năng tiếp nhận của nhiều nhóm công chúng. Các công trình nền tảng được kết hợp với nghiên cứu mới và tư liệu hình ảnh để bảo đảm chiều sâu học thuật nhưng vẫn dễ tiếp cận.

Nhóm thứ nhất, "Nền tảng và bản sắc văn hóa Việt Nam", giới thiệu các công trình về lịch sử văn hóa, văn hóa dân gian, địa chí, phong tục, tín ngưỡng, lễ hội, trang phục, ẩm thực, nghệ thuật và kiến trúc của các dân tộc. Nội dung làm rõ bản sắc văn hóa được hình thành trong tiến trình dựng nước và giữ nước, thể hiện đặc trưng thống nhất trong đa dạng của cộng đồng 54 dân tộc.

Trưng bày hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11. Ảnh: Bích Hồng

Trưng bày hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11. Ảnh: Bích Hồng

Nhóm thứ hai, "Hệ giá trị con người Việt Nam", tập trung vào đạo đức, lối sống, gia đình, cộng đồng và giáo dục con người, qua đó làm rõ những phẩm chất con người Việt Nam được bồi đắp trong lịch sử và đời sống xã hội.

Nhóm thứ ba, "Hệ giá trị văn hóa Việt Nam trong đời sống hiện đại", đặt các giá trị truyền thống trong quan hệ với bảo tồn di sản, văn hóa đọc, hội nhập quốc tế, công nghiệp văn hóa và chuyển đổi số.

Nhóm thứ tư, "Phát huy hệ giá trị văn hóa và con người Việt Nam", hướng tới đưa giá trị vào thực tiễn, qua giáo dục, xây dựng xã hội học tập, phát triển nguồn nhân lực, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

"Bản sắc tạo nền tảng, con người là chủ thể, đời sống hiện đại là môi trường thử thách và thực hành là thước đo" - ThS Nguyễn Thị Hồng Hạnh.

Cách tổ chức này cũng cho thấy văn hóa là một quá trình vận động. Bản sắc tạo nền tảng, con người là chủ thể, đời sống hiện đại là môi trường thử thách và thực hành là thước đo. Vì vậy, trưng bày không tách truyền thống khỏi hiện đại, cũng không xem việc bảo tồn là giữ nguyên những gì đã có. Điều quan trọng là nhận diện đúng giá trị cốt lõi, lựa chọn phương thức kế thừa phù hợp và tạo điều kiện để các giá trị ấy tiếp tục được bổ sung bằng những thành tựu mới của đất nước và nhân loại.

Xây dựng chuẩn mực, tạo chuyển biến trong thực tiễn

* Qua các cuốn sách, công trình nghiên cứu được giới thiệu tại trưng bày, theo bà, những giá trị văn hóa và phẩm chất con người Việt Nam nào đã được làm rõ? Còn những vấn đề gì cần tiếp tục nghiên cứu, bổ sung trong bối cảnh hiện nay?

- Các công trình được giới thiệu cho thấy hệ giá trị văn hóa và phẩm chất con người Việt Nam được hình thành, bồi đắp qua một quá trình lịch sử lâu dài. Nổi bật là lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý chí tự lực, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương và sáng tạo. Nguồn tư liệu cũng phản ánh rõ những phẩm chất như nhân ái, cần cù, hiếu học, gắn bó với gia đình, quê hương và cộng đồng. Những giá trị này góp phần tạo nên sức bền của dân tộc Việt Nam qua nhiều giai đoạn phát triển.

Trong bối cảnh mới, các giá trị ấy đang có thêm những nội dung và cách biểu hiện mới. Lòng yêu nước phải gắn với trách nhiệm công dân và năng lực đóng góp. Tinh thần cộng đồng phải đi cùng sự tôn trọng cá nhân và thượng tôn pháp luật. Cần cù phải dựa trên tri thức, kỹ năng và năng suất. Nhân ái cần được thể hiện trong cách ứng xử với con người, môi trường và sự khác biệt.

Một số tác phẩm, công trình được trưng bày

Một số tác phẩm, công trình được trưng bày

Theo tôi, khoảng trống cần quan tâm hiện nay là việc cụ thể hóa các giá trị thành những chuẩn mực có thể nhận biết, thực hành và đánh giá trong từng môi trường. Nghiên cứu cần tăng cường điều tra chứng thực và dữ liệu so sánh theo giới, lứa tuổi, nghề nghiệp... Đồng thời, cần làm rõ tác động của kinh tế thị trường, đô thị hóa, di cư, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, nhất là xung đột giữa lợi ích cá nhân với trách nhiệm cộng đồng, giữa phát triển với bảo tồn.

Trong hệ thống Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, các viện nghiên cứu chuyên ngành có vai trò nghiên cứu, tổng kết thực tiễn và cung cấp luận cứ cho quá trình hoạch định chính sách. Viện Thông tin Khoa học xã hội góp phần bằng việc tổ chức dữ liệu, tổng hợp tri thức, xây dựng sản phẩm thông tin và phổ biến kết quả nghiên cứu, giúp các kết luận khoa học đến với cơ quan quản lý và công chúng kịp thời, có căn cứ.

* Theo bà, cần có những giải pháp gì để các giá trị văn hóa và chuẩn mực con người được đúc kết trong những công trình nghiên cứu này thực sự đi vào đời sống, góp phần thực hiện các mục tiêu của Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam?

- Giải pháp nền tảng là cần chuyển các giá trị được khái quát trong nghiên cứu thành những chuẩn mực phù hợp với từng môi trường. Gia đình, nhà trường, cơ quan công quyền, doanh nghiệp, cộng đồng dân cư và không gian số đều cần có những yêu cầu cụ thể, dễ hiểu, có thể thực hiện và đánh giá. Chuẩn mực phải được thể hiện trong quy tắc ứng xử, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm cá nhân.

Cùng với đó, cần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ gia đình, nhà trường đến xã hội. Giáo dục giá trị phải phù hợp với từng lứa tuổi, gắn với nêu gương và trải nghiệm thực tế. Trên không gian mạng, mỗi người cần được trang bị năng lực số, khả năng kiểm chứng thông tin và ý thức chịu trách nhiệm đối với nội dung mình tạo ra, chia sẻ.

Công tác truyền thông cũng cần được đổi mới theo hướng xác định rõ đối tượng, dựa trên dữ liệu và tạo ra sản phẩm phù hợp. Sách, báo chí, bảo tàng, thư viện, nghệ thuật và nền tảng số cần phối hợp để cung cấp nội dung khoa học, dễ tiếp cận. Số hóa tài liệu, di sản phải đi cùng chuẩn hóa dữ liệu, bảo đảm tính xác thực và tuân thủ quy định về quyền sở hữu trí tuệ.

Ở phạm vi của Viện Thông tin Khoa học xã hội, năm 2026 chúng tôi cũng xây dựng một chuỗi hoạt động bao gồm tọa đàm khoa học và trưng bày chuyên đề về Hệ giá trị văn hóa và con người Việt Nam; chuyên mục Văn hóa Việt Nam trên các website, video và đặc biệt các thư mục tài liệu chuyên đề về phát triển văn hóa là những cách làm cụ thể để đưa tri thức đến với công chúng. Trong hệ thống Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Viện Thông tin Khoa học xã hội tập trung tổ chức nguồn tin, xây dựng cơ sở dữ liệu, tổng hợp kết quả nghiên cứu và hỗ trợ phổ biến tri thức.

* Trong thời gian tới, Viện Thông tin Khoa học xã hội có những định hướng, kế hoạch gì nhằm tiếp tục khai thác, phát huy giá trị các nguồn tư liệu về văn hóa và con người Việt Nam, đồng thời đưa những kết quả nghiên cứu đến gần hơn với công chúng?

- Trong giai đoạn 2026 - 2030, Viện Thông tin Khoa học xã hội xác định 3 hướng công tác chính. Trước hết là rà soát, bổ sung, bảo quản, số hóa và chuẩn hóa nguồn tư liệu, từng bước hình thành các bộ sưu tập số có khả năng kết nối, chia sẻ trong hệ thống thư viện của Viện Hàn lâm. Tiếp đó là phát triển Ấn phẩm Thông tin khoa học đặc biệt phục vụ lãnh đạo, nhà nghiên cứu và công chúng. Hướng thứ ba là tăng cường phối hợp để đưa nguồn tư liệu vào nghiên cứu, giáo dục và truyền thông.

Lộ trình từng năm đã được xác định tương đối rõ. Năm 2026, Viện tập trung vào chủ đề hệ giá trị văn hóa và con người Việt Nam. Giai đoạn 2027 - 2029 lần lượt hướng tới di sản văn hóa trong phát triển bền vững, văn hóa Việt Nam trong giao lưu, hội nhập quốc tế và văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên số. Năm 2030, trọng tâm là dữ liệu số và không gian trải nghiệm văn hóa Việt Nam, gắn với xây dựng trưng bày số chuyên đề.

Từ kinh nghiệm xây dựng Thư mục Phát triển văn hóa, Viện sẽ tiếp tục phát triển thư mục số, tổng quan nghiên cứu, báo cáo thông tin, bài viết phổ biến tri thức và bộ sưu tập theo chủ đề. Mỗi cuộc trưng bày cần có danh mục tra cứu và nội dung số đi kèm. Chuyên mục Văn hóa Việt Nam trên trang thông tin của Viện Thông tin Khoa học xã hội và Thư viện Khoa học xã hội sẽ được duy trì, tạo kênh giới thiệu thường xuyên về đất nước, văn hóa và con người Việt Nam.

Bên cạnh đó, Tủ sách Việt Nam đương đại và các sản phẩm tri thức đối ngoại sẽ tiếp tục được bổ sung theo định hướng của Nghị quyết số 06-NQ/TW của Bộ Chính trị, góp phần cung cấp thông tin có căn cứ về Việt Nam, hỗ trợ công tác thông tin đối ngoại và phát huy nguồn tri thức của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội.

Đối với sưu tập Phim kính và Bản ảnh gốc thuộc tư liệu EFEO, Viện đang phối hợp với Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp hoàn thiện hồ sơ đề cử tham gia Chương trình Ký ức thế giới của UNESCO, dự kiến nộp vào tháng 11/2027. Sưu tập gồm 13.559 cặp tư liệu, mỗi cặp có một phim kính và một bản ảnh gốc tương ứng. Việc xây dựng hồ sơ gắn với kiểm kê, bảo quản, đối chiếu, chuẩn hóa dữ liệu và từng bước số hóa, tạo cơ sở để nghiên cứu, giới thiệu, phát huy giá trị sưu tập theo quy định.

Mục tiêu lâu dài là xây dựng Thư viện Khoa học xã hội, Viện Thông tin Khoa học xã hội thành địa chỉ tin cậy về tri thức khoa học xã hội và nhân văn, phục vụ nghiên cứu, tư vấn chính sách và nhu cầu học tập của công chúng.

Nguồn tư liệu chỉ có sức sống khi được tổ chức khoa học, sử dụng thường xuyên và tiếp tục tạo ra tri thức mới!

* Cảm ơn bà về cuộc trò chuyện!

Đối với sưu tập Phim kính và Bản ảnh gốc thuộc tư liệu EFEO, Viện Thông tin Khoa học xã hội đang phối hợp với Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp hoàn thiện hồ sơ đề cử tham gia Chương trình Ký ức thế giới của UNESCO, dự kiến nộp vào tháng 11/2027. Sưu tập gồm 13.559 cặp tư liệu, mỗi cặp có một phim kính và một bản ảnh gốc tương ứng.

Công Bắc (Thực hiện)

Nguồn Báo Thể Thao & Văn Hóa: https://thethaovanhoa.vn/de-he-gia-tri-van-hoa-va-con-nguoi-viet-nam-tham-sau-vao-doi-song-20261117051951438.htm