Để mạch nguồn di sản ngân vang trên đất Bỉm Sơn

Một góc danh thắng động Cửa Buồng, phường Bỉm Sơn.

Trầm tích lịch sử giữa miền sơn thủy

Phường Bỉm Sơn hiện có 8 di tích lịch sử, văn hóa và danh thắng; trong đó, 6 di tích, danh thắng được xếp hạng cấp quốc gia, 2 di tích, danh thắng được xếp hạng cấp tỉnh. Mỗi địa danh là một dấu son của quá khứ, đồng thời bồi đắp mạch nguồn tinh thần trong đời sống hôm nay.

Về tổ dân phố 3, giữa miền sơn thủy hữu tình, du khách được khám phá danh thắng động Cửa Buồng. Nơi đây hấp dẫn bởi vẻ đẹp kỳ thú của núi đá, hang động và dòng suối Ngọc, đồng thời lưu giữ dấu ấn cuộc hành quân thần tốc của Hoàng đế Quang Trung - Nguyễn Huệ cùng nghĩa quân Tây Sơn trong mùa xuân Kỷ Dậu 1789.

Động Cửa Buồng nằm giữa hai dãy núi đá vôi Tượng Sơn và Kỳ Sơn. Giữa hai dãy núi là suối Ngọc, khởi nguồn từ dãy Tam Điệp hùng vĩ. Núi, hang và suối hòa quyện, tạo nên một không gian vừa khoáng đạt, nên thơ, vừa trầm mặc, linh thiêng. Quần thể di tích, danh thắng động Cửa Buồng gồm 5 động: động Trình, động Đào Nguyên, động Cô Tiên, động Người Xưa và động Quang Trung. Năm 1993, động Cửa Buồng cùng 8 di tích, danh thắng khác trên địa bàn thị xã Bỉm Sơn (cũ) được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng cấp quốc gia.

Theo cuốn sách “Địa chí Bỉm Sơn”, cuối năm 1788, Hoàng đế Quang Trung cùng các tướng Ngô Thì Nhậm, Ngô Văn Sở đã bàn định kế sách tại khu vực này. Động Trình có lòng động rộng, địa thế kín đáo, được cho là nơi nhà vua hội họp tướng lĩnh, nghe tâu trình về quân lương, khí giới, việc tiếp nhận binh sĩ và chuẩn bị cho cuộc hành quân thần tốc. Tên gọi “động Trình” cũng được dân gian lưu truyền từ đó.

Rời động Trình, đi sâu vào hẻm núi khoảng 300m, du khách gặp suối Ngọc; qua cầu, rẽ trái là đến động Đào Nguyên. Lối vào động là một khe đá rộng chừng 1m. Càng đi sâu, những nhũ đá mang nhiều hình thù kỳ thú càng hiện ra, gợi liên tưởng đến voi chầu, hổ phục, đại bàng tung cánh và hình Đức Phật ngồi uy nghiêm. Ở hang thứ hai có một phiến đá bằng phẳng, rộng khoảng 3m2; xung quanh là những nhũ đá tựa cây đèn, bát hương, cột nến. Từ xưa, Nhân dân địa phương đã lập ban thờ thần Cao Sơn và thần Cao Các - hai vị thần núi được tin là chở che, gìn giữ vùng đất thiêng.

Nằm ở vị trí cao nhất trong quần thể là động Quang Trung, ở độ cao khoảng 200m trên núi Tượng Sơn. Khe vào động hiểm trở, ánh sáng khó lọt tới; khu vực hang dưới chưa được khai thác nên vẫn giữ vẻ nguyên sơ. Theo truyền thuyết, đây là nơi vua Quang Trung lập đàn tế trời đất, cầu cho đại quân Tây Sơn thắng trận. Cùng với động Cô Tiên và động Người Xưa, mỗi hang động là một mảnh ghép làm nên chiều sâu cảnh quan, lịch sử và văn hóa của danh thắng động Cửa Buồng.

Một điểm đến giàu giá trị lịch sử, văn hóa khác là đình làng Gạo, tọa lạc tại tổ dân phố Đoài Thôn. Năm 1993, di tích được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Đình tựa lưng vào núi Ba Dội, hướng ra sông Tống, thờ hai vị Thành hoàng là Thái úy Tô Hiến Thành và Tống Quốc sư, đồng thời phối thờ Bản thổ Thượng trụ Quốc công Trần Cao Sơn. Lịch sử ngôi đình gắn với công lao của Thái úy Tô Hiến Thành. Khi đóng quân tại đây dưới thời Lý, ông đã giúp dân khai hoang, miễn thuế và mời thầy thuốc Tống Quốc sư chữa bệnh cho người dân. Đến năm 1788, vua Quang Trung chọn nơi này làm hậu cứ đóng quân. Cảm kích trước việc người dân cung cấp lương thảo, nhà vua đặt tên vùng đất là làng Kẻ Gạo; từ đó, đình có tên gọi đình làng Gạo. Năm 2017, với sự quan tâm của Nhà nước và sự đóng góp của các nhà hảo tâm, đình được tu bổ, tôn tạo, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tâm linh của Nhân dân và du khách.

Để di sản trở thành nguồn lực phát triển

Gần 9 tháng năm 2026, các di tích trên địa bàn phường Bỉm Sơn đón hơn 12.000 lượt khách. Con số ấy cho thấy sức hấp dẫn của những điểm đến lịch sử, văn hóa trên vùng đất này, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục bảo tồn di sản một cách bài bản, gắn với khai thác hợp lý và bền vững.

Bà Lê Thị Vân, Phó trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội, UBND phường Bỉm Sơn, cho biết: Địa phương thường xuyên rà soát, đánh giá hiện trạng từng di tích để xây dựng phương án bảo vệ; tăng cường giám sát, kịp thời ngăn chặn hành vi xâm phạm. Cùng với đầu tư hạ tầng, phường định hướng gắn bảo tồn di sản với phát huy giá trị văn hóa truyền thống, xây dựng những điểm đến có chiều sâu, thu hút người dân và du khách tham quan, chiêm bái, qua đó tạo thêm động lực phát triển kinh tế - xã hội.

Các lễ hội, hoạt động tín ngưỡng tại di tích được tổ chức trang trọng, đúng nghi thức truyền thống, gắn với thực hiện nếp sống văn minh và bảo vệ môi trường; đồng thời chú trọng ngăn ngừa mê tín dị đoan, thương mại hóa di tích. Phường đã ứng dụng mã QR để giới thiệu thông tin, giúp Nhân dân và du khách tiếp cận di sản thuận tiện hơn. Đối với một số di tích đang xuống cấp, địa phương đã báo cáo, đề nghị Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch trình UBND tỉnh hỗ trợ kinh phí tu bổ, tôn tạo.

Sự vào cuộc của cấp ủy, chính quyền cùng sự đồng thuận, tham gia của Nhân dân đang giúp các di tích trên địa bàn phường Bỉm Sơn tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng. Mỗi mái đình, hang động, lễ hội vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tâm linh, vừa là điểm đến trên hành trình về nguồn, tìm hiểu lịch sử dân tộc.

Khi được trân trọng, bảo vệ và trao truyền, di sản tiếp tục ngân vang giữa nhịp sống hiện đại. Những giá trị được bồi đắp qua nhiều thế hệ sẽ trở thành nền tảng tinh thần, góp phần tạo nên sức mạnh mềm và động lực để phường Bỉm Sơn phát triển nhanh, bền vững.