Để ngành tôm phát triển bền vững

Mỗi năm, gần 50 tỷ con tôm giống từ Khánh Hòa được đưa đến các vùng nuôi trên khắp cả nước. Đằng sau vị thế trung tâm sản xuất tôm giống lớn nhất Việt Nam là bài toán ngày càng cấp thiết về chất lượng con giống và an toàn sinh học. Bởi trong chuỗi giá trị ngành tôm, sự phát triển bền vững không bắt đầu từ ao nuôi mà bắt đầu từ những con giống khỏe mạnh.

Từ lợi thế tự nhiên đến thủ phủ tôm giống

Trong hơn 30 năm qua, lĩnh vực sản xuất tôm giống tại Khánh Hòa đã phát triển mạnh mẽ, đưa tỉnh trở thành trung tâm sản xuất tôm giống lớn nhất cả nước. Hiện nay, toàn tỉnh có khoảng 480 cơ sở sản xuất, ương dưỡng tôm giống nước lợ với năng lực cung ứng gần 50 tỷ con giống mỗi năm. Năm 2025, sản lượng tôm giống đạt 49,98 tỷ con, chiếm hơn 30% tổng sản lượng tôm giống cả nước.

Công nhân đóng gói tôm post sau khi hoàn tất các khâu kiểm tra chất lượng và kiểm dịch.

Không chỉ dẫn đầu về sản lượng, Khánh Hòa còn sở hữu những điều kiện tự nhiên đặc thù. Dọc vùng biển từ Vân Phong, Nha Trang, Cam Ranh đến Vĩnh Hy là khu vực nước trồi, nơi giao thoa giữa các dòng hải lưu nóng và lạnh, tạo nguồn nước ổn định, phù hợp cho sản xuất giống thủy sản chất lượng cao. Từ lợi thế đó, các vùng sản xuất giống tập trung An Hải, Nhơn Hải, Sơn Hải và Ninh Vân đã hình thành, trở thành nguồn cung con giống cho nhiều vùng nuôi trên cả nước. Đặc biệt, vùng sản xuất tôm bố mẹ sạch bệnh Sơn Hải (xã Phước Dinh) hiện là vùng quy hoạch đầu tiên và duy nhất của cả nước dành riêng cho sản xuất tôm bố mẹ. Tại đây, Tập đoàn Việt Úc đang triển khai chương trình gia hóa tôm thẻ chân trắng bố mẹ; Công ty TNHH Moana phát triển đàn tôm sú bố mẹ sạch bệnh phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu.

Theo ông Lê Văn Quê - Chủ tịch Hiệp hội Giống thủy sản Khánh Hòa, lợi thế lớn nhất của địa phương không chỉ nằm ở sản lượng mà còn ở hệ sinh thái sản xuất giống được hình thành qua nhiều thập niên. Từ nghiên cứu, sản xuất tôm bố mẹ, sản xuất giống đến kiểm dịch đều tập trung tại Khánh Hòa, tạo nền tảng để địa phương giữ vai trò dẫn dắt ngành tôm giống cả nước. Tuy nhiên, vị thế ấy cũng đồng nghĩa với trách nhiệm lớn hơn trước những nguy cơ dịch bệnh đang hiện hữu.

Dịch bệnh không còn là câu chuyện của ao nuôi

Trong nhiều năm, dịch bệnh trên tôm thường được nhìn nhận là rủi ro của người nuôi. Nhưng thực tế sản xuất cho thấy, khi mô hình nuôi thâm canh ngày càng phổ biến, mật độ nuôi ngày càng cao và việc vận chuyển giống diễn ra trên phạm vi cả nước, dịch bệnh đã trở thành vấn đề của toàn chuỗi sản xuất.

Mẫu tôm giống được kiểm tra dưới kính hiển vi nhằm phát hiện sớm các tác nhân gây bệnh.

Ông Nguyễn Văn Hữu - Quyền Trưởng phòng Quản lý bệnh thủy sản (Cục Thủy sản và Kiểm ngư) cho biết, giai đoạn 2021 - 2025, diện tích nuôi tôm nước lợ cả nước gần như giữ ổn định quanh mức 750.000ha, còn sản lượng tăng từ 930.800 tấn lên hơn 1,29 triệu tấn, tương đương mức tăng gần 39%. Đi cùng với tăng trưởng là áp lực dịch bệnh ngày càng lớn. Kết quả giám sát hơn 131.000 mẫu trên cả nước trong giai đoạn 2022 - 2024 cho thấy, bệnh vi bào tử trùng EHP xuất hiện với tỷ lệ cao nhất, khoảng 15,8%; bệnh đốm trắng (WSSV) khoảng 4,5%; bệnh hoại tử gan tụy cấp (AHPND) khoảng 4,1%. Riêng tại một số vùng nuôi trọng điểm phía nam, tỷ lệ mẫu nhiễm EHP lên tới hơn 30%.

Điều đáng lo ngại là nhiều bệnh trên tôm hiện nay không gây chết hàng loạt như trước mà âm thầm làm giảm tốc độ tăng trưởng, kéo dài thời gian nuôi và làm tăng giá thành sản xuất. Một con giống mang mầm bệnh có thể theo các chuyến xe vận chuyển đi hàng nghìn ki-lô-mét đến các vùng nuôi thương phẩm. Ngược lại, mầm bệnh từ vùng nuôi cũng có thể quay trở lại các cơ sở sản xuất giống thông qua nguồn nước, phương tiện vận chuyển hoặc các mắt xích trung gian.

Đối với Khánh Hòa, nơi mỗi năm cung cấp hơn 30% lượng tôm giống của cả nước, câu chuyện dịch bệnh vì thế không chỉ được nhìn từ góc độ xử lý khi phát sinh. Quan trọng hơn là ngăn chặn nguy cơ ngay từ nơi khởi đầu của chuỗi sản xuất. Nói cách khác, muốn bảo vệ ngành tôm phải bắt đầu từ việc bảo vệ chất lượng con giống.

Xây “lá chắn” từ con giống sạch bệnh

Nếu dịch bệnh là thách thức lớn nhất của ngành tôm hiện nay thì con giống sạch bệnh chính là lời giải căn cơ nhất. Tại hội thảo “Quản lý sức khỏe và nâng cao chất lượng giống tôm nước lợ tại Việt Nam” tổ chức tại Khánh Hòa vừa qua, ông Trần Đình Luân - Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nhấn mạnh, ngành tôm Việt Nam không thể tiếp tục phát triển theo hướng tăng sản lượng đơn thuần mà phải chuyển sang nâng cao chất lượng, giảm rủi ro dịch bệnh và xây dựng chuỗi sản xuất an toàn sinh học. Theo ông, muốn ngành tôm phát triển bền vững phải kiểm soát ngay từ khâu đầu tiên là tôm bố mẹ và con giống. Con giống sạch bệnh không chỉ giúp nâng cao tỷ lệ sống mà còn giảm đáng kể chi phí thuốc, hóa chất và những rủi ro trong quá trình nuôi.

Tôm bố mẹ được tuyển chọn,quản lý chặt chẽ trước khi đưa vào sản xuất giống.

Để giữ vững thương hiệu tôm giống Khánh Hòa, ngành nông nghiệp địa phương đang từng bước xây dựng nhiều lớp “lá chắn” an toàn sinh học, trước hết là kiểm soát chặt nguồn tôm bố mẹ. Khánh Hòa là địa phương duy nhất cả nước quy hoạch vùng sản xuất tôm bố mẹ sạch bệnh tập trung; các lô tôm bố mẹ nhập khẩu đều được kiểm dịch, lấy mẫu xét nghiệm các bệnh nguy hiểm như đốm trắng (WSSV), hoại tử gan tụy cấp (AHPND), IHHNV, Taura... trước khi đưa vào sản xuất. Đây được xem là “hàng rào kỹ thuật” đầu tiên ngăn mầm bệnh xâm nhập chuỗi sản xuất giống.

Song song đó là hệ thống giám sát dịch bệnh thường xuyên tại các vùng sản xuất giống. Hiện 100% cơ sở sản xuất, ương dưỡng tôm giống trên địa bàn được giám sát định kỳ. Năm 2025, qua 8 đợt giám sát tại các vùng sản xuất giống tập trung, ngành chức năng không phát hiện các bệnh nguy hiểm trên tôm giống nước lợ; các trường hợp phát hiện mầm bệnh đều được xử lý, tiêu hủy theo quy định.

Hiện nay, vùng sản xuất tôm giống tập trung ven biển phía nam tỉnh cung cấp hơn 30% nhu cầu tôm giống cả nước.

Tuy nhiên, theo ngành chức năng, áp lực đối với công tác kiểm soát dịch bệnh vẫn còn rất lớn. Biến đổi khí hậu làm môi trường nuôi ngày càng biến động; hoạt động vận chuyển giống giữa các địa phương ngày càng gia tăng; trong khi yêu cầu của các thị trường nhập khẩu về truy xuất nguồn gốc, an toàn sinh học và phát triển bền vững ngày càng khắt khe. Điều đó đòi hỏi việc kiểm soát chất lượng giống phải được thực hiện đồng bộ từ khâu sản xuất, lưu thông đến nuôi thương phẩm. Ông Nguyễn Trọng Chánh - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết: “Khánh Hòa xác định chất lượng con giống là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của ngành tôm. Tỉnh đang tập trung kiểm soát chặt từ tôm bố mẹ, sản xuất giống sạch bệnh, ứng dụng công nghệ cao và truy xuất nguồn gốc nhằm xây dựng thương hiệu tôm giống Khánh Hòa theo hướng chất lượng cao, an toàn sinh học và phát triển bền vững”.

Trong chuỗi giá trị ngành tôm, ao nuôi là nơi nhìn thấy thành quả, nhưng sự thành bại của cả vụ nuôi thường được quyết định từ rất sớm, ngay trong những bể ương giống ven biển Khánh Hòa. Vì vậy, câu chuyện con giống sạch bệnh hôm nay không chỉ là việc riêng của một địa phương mà đang trở thành chìa khóa cho sự phát triển bền vững của ngành tôm Việt Nam trong những năm tới.