Để người thầy luôn 'giữ lửa' nghề trong kỷ nguyên AI
Người thầy cần đổi mới tư duy, làm chủ công nghệ và tiếp tục nuôi dưỡng những giá trị nhân văn trong mỗi học trò...

TS. Phạm Hoàng Mạnh Hà. (Ảnh NVCC)
AI đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong giáo dục, từ cách xây dựng bài giảng đến cách học sinh tiếp cận tri thức. Trong bối cảnh đó, vai trò của người thầy không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức mà còn phải định hướng tư duy, khơi dậy khả năng sáng tạo và nuôi dưỡng nhân cách cho người học.
Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11), Báo Thế giới và Việt Nam đã có cuộc trao đổi với TS. Phạm Hoàng Mạnh Hà, giảng viên Trường Đại học Hồng Đức, về vị thế của người thầy và những yêu cầu đổi mới trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI).
Từ truyền thụ kiến thức đến khơi mở tư duy
AI đang làm thay đổi mạnh mẽ phương thức dạy và học. Vai trò của người thầy cần thay đổi như thế nào để thực sự dẫn dắt quá trình học tập, khơi dậy tư duy và khả năng sáng tạo của học sinh?
Cần khẳng định ngay rằng AI không làm mất đi vai trò của người thầy và vĩnh viễn không thể thay thế công việc của người thầy. Tuy nhiên, công nghệ đang đặt những “kỹ sư tâm hồn” trước yêu cầu thay đổi căn bản: Từ truyền đạt tri thức sang kiến tạo tư duy, khơi mở tiềm năng và dẫn dắt sự trưởng thành của người học.
Trong kỷ nguyên AI, khi tri thức có thể được “truy xuất” tức thời, nếu người thầy vẫn cố thủ trong vai trò cung cấp thông tin, sớm muộn cũng sẽ bị công nghệ bỏ lại phía sau. Điều đó không có nghĩa là công nghệ thay thế người thầy, mà đòi hỏi nhà giáo phải chuyển từ việc dạy những gì học sinh cần biết sang giúp các em hiểu biết như thế nào, tư duy ra sao và sử dụng tri thức để giải quyết những vấn đề gì.
Theo tôi, trong thời đại AI, thầy cô cần thực hiện tốt 3 vai trò. Thứ nhất là định hướng tư duy, giúp học sinh biết đặt câu hỏi, phân biệt thông tin với tri thức, sự thật với ngụy tạo. Bởi trong một thế giới “thừa thông tin - thiếu kiểm chứng”, năng lực quan trọng không còn là biết nhiều mà là biết thông tin nào đáng tin cậy và vấn đề gì đáng suy nghĩ.
Thứ hai, thầy cô cần khơi dậy năng lực sáng tạo, biến lớp học thành không gian khám phá, tranh luận, thử nghiệm và kiến tạo những ý tưởng mới. Thứ ba là nuôi dưỡng nhân cách, cảm xúc và trách nhiệm xã hội - những giá trị mà công nghệ không bao giờ có thể thay thế trọn vẹn.
Tuy nhiên, để dẫn dắt học sinh trong kỷ nguyên AI, trước hết người thầy phải tự thay đổi. Không thể yêu cầu người học đổi mới tư duy trong khi phương pháp giảng dạy vẫn vận hành theo lối mòn. Người thầy cần có năng lực số, nhưng quan trọng hơn là bản lĩnh sư phạm và khả năng làm chủ công nghệ.
Tôi muốn nhấn mạnh, AI có thể giúp học sinh tìm được câu trả lời nhưng người thầy phải giúp các em biết đặt ra những câu hỏi có giá trị. AI có thể mở rộng năng lực trí tuệ nhưng người thầy phải góp phần hình thành nhân cách và trách nhiệm của con người. Vì thế, thước đo giá trị của người thầy sẽ không còn là “dạy được bao nhiêu kiến thức” mà là sau mỗi giờ giảng, học sinh có thêm năng lực suy nghĩ, khát vọng khám phá và ý thức hoàn thiện nhân cách hay không. Công nghệ càng phát triển, giáo dục càng phải trở về với những giá trị cốt lõi của con người.
Theo ông, đâu là những giá trị riêng biệt làm nên vị thế không thể thay thế của người thầy trong môi trường giáo dục hiện đại?
Để xác định điều này, trước hết cần phân biệt hai khái niệm: “Truyền tải tri thức” và “giáo dục một con người”. Hai khái niệm này có liên quan nhưng không đồng nhất. AI làm rất tốt việc cung cấp thông tin, giải thích kiến thức, thiết kế bài tập và cá nhân hóa lộ trình học tập. Nhưng giáo dục không chỉ là quá trình chuyển giao tri thức; sâu xa hơn, đó là quá trình hình thành nhân cách và phát triển năng lực làm người. Theo tôi, có 3 giá trị cốt lõi tạo nên vị thế riêng biệt của người thầy.
Đầu tiên là năng lực thấu hiểu. Người thầy giỏi không chỉ nhìn thấy học sinh biết gì mà còn nhận ra các em đang nghĩ gì, gặp khó khăn ở đâu và sở hữu tiềm năng nào chưa được đánh thức. Mỗi học sinh có một hoàn cảnh, nhịp độ và thế giới nội tâm khác nhau. AI có thể phân tích dữ liệu để nhận diện hành vi học tập nhưng sự thấu hiểu của người thầy còn được hình thành từ sự quan sát, trải nghiệm, lòng trắc ẩn và trách nhiệm đối với mỗi học trò.
Hai là khả năng truyền cảm hứng và đánh thức khát vọng. Kiến thức có thể tìm thấy trên nhiều nền tảng, nhưng niềm tin vào bản thân, khát vọng và động lực vượt qua giới hạn không thể hình thành chỉ từ những câu trả lời của máy móc. Một lời động viên, khích lệ đúng lúc hay sự ghi nhận kịp thời của thầy cô có thể giúp học sinh thay đổi cách nhìn nhận bản thân và lựa chọn tương lai. Đó chính là sức mạnh tác động giữa con người với con người.
Ba là năng lực định hướng và trách nhiệm đạo đức. AI có thể giúp chúng ta biết nhiều hơn, triển khai nhanh hơn, nhưng không thể quyết định thay con người. Vì vậy, người thầy cần giúp học sinh hiểu rằng năng lực càng lớn thì trách nhiệm càng cao; trí tuệ phải đi cùng lương tri, sáng tạo gắn với trách nhiệm và thành công cần được đặt trong mối quan hệ với cộng đồng.
Trong môi trường giáo dục hiện đại, người thầy không cần cạnh tranh với AI về tốc độ xử lý thông tin hay khả năng ghi nhớ. Đó là sự so sánh không cần thiết và cũng không phải lợi thế của con người so với máy móc. Điều người thầy cần khẳng định giá trị ở những phương diện mà công nghệ không thể thay thế: Sự thấu hiểu, khả năng truyền cảm hứng và sự trưởng thành của người học. Nói cách khác, AI góp phần tạo nên những bộ óc thông minh hơn nhưng người thầy góp phần nuôi dưỡng, hình thành những con người nhân văn. Đó là vị thế và cũng là sứ mệnh bất biến của nghề giáo, dẫu công nghệ có phát triển đến đâu.
Có ý kiến cho rằng, trong tương lai, lợi thế của người thầy không nằm ở việc biết nhiều kiến thức hơn AI mà ở khả năng giúp học sinh biết đặt câu hỏi, tư duy phản biện và phân biệt đúng - sai. Ông nhìn nhận quan điểm này như thế nào? Làm thế nào để giáo viên thực hiện tốt vai trò đó?
Tôi tán đồng quan điểm này, thậm chí, có thể xem đây là yêu cầu sống còn đối với nghề dạy học trong kỷ nguyên AI. Khi tri thức ngày càng dễ tiếp cận, khả năng ghi nhớ và tái hiện thông tin không còn là thước đo duy nhất của năng lực học tập. Điều quan trọng hơn là con người biết đặt câu hỏi, biết tư duy và biết sử dụng tri thức để phân biệt đúng - sai.
Thực tế cho thấy, AI có thể cung cấp hàng nghìn đáp án trong “một nốt nhạc”, nhưng không phải câu trả lời nào cũng đúng đắn và phù hợp với thực tiễn. Vì vậy, người học cần được trang bị năng lực phản biện, khả năng kiểm chứng thông tin và biết nhận diện đúng - sai. Đặc biệt, người thầy cần giúp học sinh hiểu rằng có thông tin không đồng nghĩa với có tri thức; có câu trả lời không đồng nghĩa với hiểu vấn đề.
Để làm tốt vai trò này, trước hết giáo viên cần thay đổi phương pháp dạy học. Cần giảm bớt cách thức truyền thụ một chiều, tăng cường đối thoại, tranh luận và bổ sung các tình huống thực tiễn. Thay vì chỉ hỏi học sinh “nhớ được gì?”, hãy khuyến khích các em tự đặt câu hỏi: “Vì sao lại như vậy?”, “Có cách tiếp cận khác không?”, “Nếu thay đổi giả định, kết quả sẽ ra sao?”...
Bên cạnh đó, giáo viên cần hướng dẫn học sinh sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ tư duy chứ không phải công cụ thay thế tư duy. Ở cấp độ khác, giá trị cao nhất của người thầy không phải là đưa ra thật nhiều câu trả lời mà là giúp các em tự tìm kiếm đáp án và đặt ngược lại những câu hỏi cần thiết. Một nền giáo dục nuôi dưỡng học sinh biết tư duy sẽ luôn tạo ra tương lai.

Người thầy biết sử dụng công nghệ để đánh thức năng lực con người. (Ảnh: Nguyệt Anh)
Đổi mới để thích ứng
Thực tế, năng lực ứng dụng công nghệ và AI giữa đội ngũ giáo viên vẫn còn khoảng cách. Theo ông, cần có những giải pháp gì để hỗ trợ giáo viên nâng cao năng lực số, chủ động thích ứng với đổi mới, đồng thời tránh tạo thêm áp lực cho nhà giáo trong quá trình chuyển đổi số?
Tôi cho rằng chuyển đổi số trong giáo dục sẽ không thể thành công nếu chỉ đầu tư vào công nghệ mà chưa quan tâm đến năng lực và khả năng thích ứng của người thầy. Bởi vậy, vấn đề quan trọng không phải là giáo viên cần nhanh chóng trở thành chuyên gia công nghệ, mà là tạo ra một môi trường để mỗi người có thể tiến bộ theo năng lực, nhu cầu và nhịp độ của mình.
Để làm được điều này, theo tôi, cần triển khai đồng bộ ba nhóm giải pháp. Thứ nhất, đào tạo phải thực chất và có sự phân hóa. Không nên tập huấn theo kiểu phong trào, “thấy người ăn khoai cũng vác mai đi đào”, nặng về giới thiệu công cụ nhưng thiếu hướng dẫn ứng dụng. Cần phân nhóm giáo viên theo cấp độ thành thạo, gắn nội dung bồi dưỡng với từng tình huống sư phạm và công việc cụ thể như thiết kế bài giảng, kiểm tra, đánh giá... Giáo viên phải được học bằng chính những vấn đề họ đang gặp trong thực tiễn.
Thứ hai, cần xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ thay vì đặt thêm nghĩa vụ. Nhà trường phải có hạ tầng phù hợp, kho học liệu dùng chung, nhóm giáo viên nòng cốt hỗ trợ đồng nghiệp và cơ chế chia sẻ kinh nghiệm. Quan trọng hơn, cần rà soát, cắt giảm những công việc có thể tự động hóa để công nghệ thực sự giải phóng thời gian cho giáo viên, chứ không đặt đội ngũ nhà giáo vào đường đua với những nền tảng, phần mềm mới.
Thứ ba, cần có cách đánh giá năng lực số thích hợp. Không nên lấy số lượng sản phẩm công nghệ làm thước đo mà cần xem công nghệ đã cải thiện chất lượng dạy học và sự tiến bộ của học sinh như thế nào.
Tôi muốn nhấn mạnh, chuyển đổi số là để người thầy được trao thêm năng lực chứ không phải gánh thêm áp lực; được giải phóng khỏi những công việc cơ học chứ không bị cuốn vào guồng quay của những thủ tục công nghệ mới. Thành công của chuyển đổi số trong giáo dục không nằm ở việc nhà trường sử dụng bao nhiêu công nghệ, mà là người thầy có thêm thời gian, cảm hứng để làm tốt hơn công việc giáo dục con người.
Nhìn về 5-10 năm tới, ông hình dung người thầy Việt Nam sẽ có những phẩm chất và năng lực nào để thích ứng với nền giáo dục trong kỷ nguyên AI? Điều gì mà mỗi nhà giáo cần bắt đầu thay đổi ngay từ hôm nay?
Tôi tin rằng trong thập niên tới, việc đánh giá một thầy cô sẽ không còn phụ thuộc chủ yếu vào vốn kiến thức tích lũy hay khả năng truyền đạt, mà ở năng lực kiến tạo môi trường học tập và khơi mở tiềm năng người học. Đó phải là những người thầy có tư duy số, năng lực làm chủ AI, khả năng thiết kế trải nghiệm học tập, đồng thời có tư duy phản biện, năng lực sáng tạo và khả năng thích ứng trước những biến đổi không ngừng của xã hội.
Nhưng càng bước sâu vào kỷ nguyên AI, người thầy càng cần những phẩm chất truyền thống nhưng có giá trị đặc biệt như lòng nhân ái, tinh thần trách nhiệm, khả năng thấu hiểu và khả năng truyền cảm hứng. Công nghệ khiến quá trình học tập thông minh, dễ dàng hơn, nhưng nhân cách của người thầy mới làm cho giáo dục nhân văn hơn. Điều mà mỗi thầy cô cần thay đổi trước hết là tư duy nghề nghiệp. Không nên xem AI là “đối thủ” hay một trào lưu phải chạy theo, mà cần coi đó là công cụ để tái cấu trúc phương pháp và nâng cao chất lượng giáo dục.
Tôi muốn nhấn mạnh, tương lai không thuộc về những người thầy biết sử dụng nhiều công nghệ mà thuộc về những người biết sử dụng công nghệ để đánh thức năng lực con người. Người thầy phải đổi mới để không tụt hậu, nhưng phải giữ vững giá trị nhân văn để không đánh mất chính mình.
Theo ông, người thầy cần giữ gìn những giá trị nào và nuôi dưỡng tinh thần đổi mới như thế nào?
Tôi muốn nói rằng, trong một thế giới mà AI đã len lỏi đến từng ngóc ngách, người thầy càng phải nhân văn hơn; ở một thời đại mà tri thức được tạo ra chỉ sau vài câu lệnh, người thầy càng phải khẳng định giá trị của tư duy độc lập, phản biện và trách nhiệm. AI có thể giúp thay đổi phương thức truyền giảng nhưng không thể thay đổi bản chất cao đẹp của nghề dạy học.
Người thầy cần giữ gìn ba giá trị cốt lõi: Tâm huyết với nghề, tình yêu thương và trách nhiệm với người học. Bởi kiến thức có thể được truyền tải bằng nhiều phương tiện, nhưng niềm tin, sự tử tế và khát vọng vươn lên sẽ được hình thành từ chính tấm gương và sự tận tâm của thầy cô. Một người thầy có thể không nhớ hết mọi tri thức nhưng nhất định phải giúp học trò biết tìm kiếm tri thức, biết phân biệt đúng - sai và biết sống có trách nhiệm.
Tuy nhiên, giữ gìn những giá trị truyền thống không đồng nghĩa với việc “đứng im” trước một thế giới luôn biến động. Người thầy cần có tinh thần học tập suốt đời, chủ động tiếp cận công nghệ, sẵn sàng thay đổi phương pháp và không ngừng đổi mới tư duy nghề nghiệp. Đổi mới không phải để chạy theo xu hướng, mà để mỗi bài giảng, mỗi giờ học khơi gợi nhiều hơn sự chủ động và sáng tạo ở học sinh.
Đừng sợ AI làm thay đổi nghề giáo mà hãy lo ngại khi chúng ta e ngại và không dám thay đổi chính mình. Nhân ngày 20/11, xin kính chúc các đồng nghiệp luôn giữ được ngọn lửa nghề, đủ bản lĩnh trước những đổi thay và vững tin vào các giá trị không thể thay thế của nghiệp “trồng người”.
Nguồn TG&VN: https://baoquocte.vn/de-nguoi-thay-luon-giu-lua-nghe-trong-ky-nguyen-ai-469617.html
