Để quyền lợi của người dân không bị 'nghẽn' từ cơ sở

Sửa đổi Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở là bước tiến quan trọng để thể chế hóa phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”.

Từ thực tiễn ở các đô thị lớn và các cơ quan, đơn vị, nhiều đại biểu Quốc hội, cơ quan thẩm tra đã chỉ ra những “điểm nghẽn” cần tháo gỡ, đặc biệt là tỷ lệ đồng thuận “cứng” đối với sáng kiến của dân và khoảng trống giám sát khi vắng bóng tổ chức công đoàn.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Việt (Đoàn Hà Nội) phát biểu thảo luận ở tổ về dự án Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi) tại kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI. Ảnh: Văn Tuyến

Đại biểu Nguyễn Ngọc Việt (Đoàn Hà Nội) phát biểu thảo luận ở tổ về dự án Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi) tại kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI. Ảnh: Văn Tuyến

Không chồng chéo với pháp luật chuyên ngành

Theo báo cáo của Chính phủ, dự thảo Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi) là luật khung, cụ thể hóa phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”. Trường hợp pháp luật khác có ban hành, đã ban hành trước đây, đã có quy định cụ thể thì thực hiện theo pháp luật đó, bảo đảm không chồng chéo với pháp luật chuyên ngành.

Đối với cơ chế đặc thù của Thủ đô Hà Nội thì tiếp tục thực hiện theo Luật Thủ đô năm 2026. Các nội dung Quốc hội giao Chính phủ quy định chi tiết thì bảo đảm quy định những nội dung thuộc thẩm quyền của Chính phủ, không làm thay đổi hoặc thu hẹp các nguyên tắc, quyền và cơ chế bảo đảm quyền đã được luật xác lập.

Về nội dung trọng tâm, dự thảo luật bổ sung người cao tuổi được Nhà nước hỗ trợ, gắn trách nhiệm của UBND cấp xã về tiếp nhận đi đôi với giải quyết, phản hồi, giải trình và công khai kết quả. Bổ sung các nguyên tắc không làm hạn chế quyền tham gia thực hiện dân chủ của người dân, duy trì hình thức tham gia phù hợp khi mở rộng thực hiện dân chủ trên nền tảng số, xử lý vi phạm thực hiện dân chủ ở cơ sở, bổ sung quyền được bảo mật thông tin của người dân.

Dự thảo bổ sung trách nhiệm của người đứng đầu bảo đảm quy trình giải quyết từ tiếp nhận, xử lý đến phản hồi, thông báo kết quả; đồng thời quy định về việc hỗ trợ người chưa có điều kiện tiếp cận công nghệ, người ở địa bàn có hạ tầng số hạn chế. Về nguyên tắc xây dựng bộ tiêu chí đánh giá việc thực hiện dân chủ ở cơ sở, bảo đảm phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và đồng bộ, thống nhất, độc lập, khách quan, công khai, minh bạch.

Cùng với đó, dự thảo bổ sung, chỉnh lý quy định trách nhiệm của UBND cấp xã trong việc thực hiện công khai đối với thông tin cụ thể theo quy định của pháp luật về tiếp cận thông tin và lựa chọn hình thức công khai thông tin phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương. Đồng thời, quy định Ban Công tác Mặt trận ở thôn, tổ dân phố có trách nhiệm lấy ý kiến để đạt tỷ lệ 10% hộ gia đình đồng thuận đối với sáng kiến của công dân; quy định về thời hạn xem xét tổ chức để cộng đồng dân cư bàn, quyết định đối với đề xuất sáng kiến.

Về trách nhiệm và thời hạn trả lời đề xuất sáng kiến của công dân, bổ sung chỉnh lý quy định việc tổ chức để nhân dân bàn và quyết định, sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc bãi bỏ quyết định của cộng đồng dân cư. Về thực hiện dân chủ ở cơ quan, đơn vị không có ban thanh tra nhân dân, người đứng đầu cơ quan, đơn vị phân công người hoặc đơn vị làm đầu mối để thực hiện việc tiếp nhận, đề xuất xem xét, xử lý, giải quyết và theo dõi kết quả giải quyết kiến nghị, phản ánh của cán bộ, công chức, viên chức, người lao động về thực hiện dân chủ cơ sở.

Báo cáo thẩm tra nội dung này, Thường trực Ủy ban Dân nguyện và Giám sát của Quốc hội đề nghị, cơ quan soạn thảo nghiên cứu chỉnh lý, làm rõ trách nhiệm của Nhà nước trong việc ban hành chính sách, bảo đảm điều kiện để các nhóm đối tượng gặp khó khăn và người dân tại địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn được thực hiện quyền dân chủ bình đẳng, thực chất.

Đồng thời, đề nghị làm rõ căn cứ xem xét và trách nhiệm giải trình của Ban Công tác Mặt trận đối với sáng kiến chưa đạt tỷ lệ đồng thuận 10%; xác định rõ trách nhiệm thông báo, nêu lý do khi không đưa sáng kiến ra cộng đồng dân cư bàn và quyết định; giải trình rõ nội dung chỉnh lý tại Điểm a, Khoản 1, Điều 12, bảo đảm không làm phát sinh nghĩa vụ đóng góp bắt buộc; rà soát Khoản 6, Điều 14, làm rõ căn cứ, trình tự xử lý và trách nhiệm thông báo.

Về trách nhiệm tiếp thu, giải trình ý kiến của nhân dân, Thường trực Ủy ban Dân nguyện và Giám sát của Quốc hội đề nghị, cơ quan soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, chỉnh lý theo hướng làm rõ nguyên tắc tổng hợp, xác định ý kiến đa số khi lấy ý kiến bằng nhiều hình thức, bảo đảm chính xác, không trùng lặp; quy định rõ trách nhiệm xem xét, giải trình đối với tất cả ý kiến của nhân dân, trong đó có ý kiến thiểu số có căn cứ pháp lý, thực tiễn, nhất là ý kiến liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.

Thường trực Ủy ban Dân nguyện và Giám sát của Quốc hội cũng đề nghị làm rõ cơ sở, tác động của việc chấm dứt hoạt động ban thanh tra nhân dân tại cơ quan, đơn vị không có tổ chức Công đoàn; phân định trách nhiệm giữa Công đoàn và đơn vị đầu mối, không để phát sinh khoảng trống trong thực hiện quyền kiểm tra, giám sát của cán bộ, công chức, viên chức và người lao động.

Bảo đảm thực hiện dân chủ hiệu quả ở đô thị lớn

Tán thành sự cần thiết sửa đổi Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở, đại biểu Nguyễn Ngọc Việt (Đoàn Hà Nội) cho rằng, từ góc độ thực tiễn của một đô thị lớn như Hà Nội, dự thảo luật hiện quy định nội dung còn khá khái quát. Trong đó, về bảo đảm quyền khởi xướng công việc chung của người dân, dự thảo quy định sáng kiến của công dân phải đạt ít nhất 10% tổng số hộ gia đình đồng thuận mới được đưa ra cộng đồng bàn bạc, biểu quyết; nếu chưa đủ tỷ lệ thì phải có Ban Công tác Mặt trận tán thành.

Theo đại biểu Nguyễn Ngọc Việt, ở các tổ dân phố có quy mô lớn, việc tập hợp đủ 10% số hộ gia đình là rào cản không nhỏ, khiến nhiều sáng kiến thiết thực về an toàn, môi trường sống có nguy cơ bị “khai tử” ngay từ khâu đề xuất. Do đó, luật cần phân định rạch ròi giữa quyền đề xuất, quyền được xem xét đề xuất và điều kiện để cộng đồng biểu quyết; tránh áp dụng một “ngưỡng cứng” 10% cho mọi loại sáng kiến. Đồng thời, cần bổ sung căn cứ xem xét các đề xuất chưa đủ tỷ lệ đồng thuận, quy định rõ trách nhiệm phản hồi, giải trình của cơ quan có thẩm quyền khi không đưa sáng kiến ra bàn bạc và làm rõ cách xác định hộ gia đình tại các địa bàn cư trú biến động.

Bên cạnh đó, các đại biểu nhấn mạnh “tự quản phải đi đôi với bảo vệ quyền lợi hợp pháp của từng người dân”; “dân chủ không chỉ là bảo đảm quyền của đa số quyết định, mà còn phải bảo vệ quyền hợp pháp của những người không đồng thuận”; phải khắc phục cho được dân chủ hình thức bằng trách nhiệm giải trình và kết quả thực hiện.

Đối với dự thảo Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi), đại biểu Nguyễn Thị Tuyến (Đoàn Hà Nội) quan tâm đến quy định về thực hiện dân chủ trong cơ quan, đơn vị hành chính, đơn vị sự nghiệp công lập không tự chủ, tức là những đơn vị được Nhà nước trả lương. Theo đại biểu Nguyễn Thị Tuyến, hiện nay, tại các đơn vị này không còn tổ chức Công đoàn theo quy định của Luật Công đoàn và các quy định về hoạt động của tổ chức Công đoàn.

Trong khi đó, cơ chế xử lý đối với trường hợp người đứng đầu không thực hiện đúng quy định về dân chủ trong dự thảo luật còn khá hạn chế, chưa đủ sức xử lý những trường hợp người đứng đầu không nghiêm túc thực hiện quy chế dân chủ. Vấn đề này càng đáng quan tâm khi tại các cơ quan, đơn vị hành chính, đơn vị sự nghiệp công lập không tự chủ không còn tổ chức Công đoàn và ban thanh tra nhân dân để thực hiện chức năng giám sát như trước đây.

Đại biểu Nguyễn Thị Tuyến nhấn mạnh, đây là vấn đề rất quan trọng, cần có những quy định cụ thể, rõ ràng nhằm khẳng định trách nhiệm của người đứng đầu trong thực hiện dân chủ ở cơ sở. Trước đây, khi còn tổ chức Công đoàn và ban thanh tra nhân dân tại cơ quan, đơn vị, việc giám sát thực hiện Quy chế dân chủ có những cơ chế hỗ trợ nhất định. Hiện nay, khi các tổ chức này không còn, cần thiết kế cơ chế phù hợp để bảo đảm việc thực hiện dân chủ được nghiêm túc, thực chất.

Từ những phân tích trên, đại biểu Nguyễn Thị Tuyến đề nghị, cơ quan soạn thảo nghiên cứu, hoàn thiện các quy định liên quan, bảo đảm cơ chế giải quyết tranh chấp lao động hiệu quả, thúc đẩy bình đẳng giới thực chất và nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu trong thực hiện dân chủ ở cơ sở.

Nhìn chung, việc sửa đổi Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở đã bám sát thực tiễn và tiếp thu nhiều vấn đề cấp thiết đặt ra từ đời sống. Dù vậy, để luật thực sự đi vào cuộc sống, cơ quan soạn thảo cần tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu nghiêm túc các ý kiến đóng góp của đại biểu Quốc hội và cơ quan thẩm tra.

Việc linh hoạt hóa các điều kiện tiếp nhận sáng kiến của người dân, cùng với việc thiết kế chặt chẽ các thiết chế giám sát thay thế tại những đơn vị không có tổ chức Công đoàn hay ban thanh tra nhân dân, sẽ là chìa khóa then chốt để khắc phục bệnh hình thức, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mọi người dân, qua đó phát huy trọn vẹn hiệu lực và hiệu quả của luật trong tình hình mới.

Mai Hữu

Nguồn Hà Nội Mới: https://hanoimoi.vn/de-quyen-loi-cua-nguoi-dan-khong-bi-nghen-tu-co-so-1766634.html