Đề xuất 3 trụ cột giải bài toán an sinh cho tài xế công nghệ

Tài xế xe công nghệ Tuyết Hoa chia sẻ đã làm công việc này 8 năm, chạy xe 10-12 giờ/ngày.

Đều đặn 6h sáng, chị Lê Thị Tuyết Hoa (35 tuổi, đối tác của Grab) đưa con nhỏ đến trường rồi bắt đầu một ngày chạy xe tại TP.HCM. Chị dành khoảng 10-12 giờ mỗi ngày cho công việc, doanh thu khoảng 12-15 triệu đồng/tháng.

Sau 8 năm làm tài xế công nghệ, chị Hoa cho biết điều khiến mình quan tâm là khả năng tiếp cận các chính sách an sinh, đặc biệt trong những giai đoạn không thể làm việc như khi sinh con hoặc gặp rủi ro sức khỏe.

Trước khi trở thành tài xế công nghệ, chị từng là nhân viên doanh nghiệp và tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH). Khi sinh con đầu lòng, chị được hưởng chế độ thai sản theo quy định.

“Chỉ còn vài tuần nữa là tôi sinh con. Dù đã cố gắng tích lũy từ trước, tôi vẫn lo vì thời gian tới không thể làm việc”, chị Hoa nói tại hội thảo “An sinh cho tài xế xe công nghệ - Thực trạng và giải pháp” diễn ra sáng 15/9, do Trung tâm Tư vấn và Hỗ trợ người lao động, Công đoàn TP.HCM phối hợp Bảo hiểm xã hội TP.HCM tổ chức.

Theo chị, đặc thù công việc khiến tài xế thường phải dành nhiều thời gian trên đường. Chị mong có cơ chế phù hợp để nhóm lao động này có thể tiếp cận BHXH và các chính sách bảo vệ khi ốm đau, thai sản hoặc gặp rủi ro nghề nghiệp.

Cần nhìn cả doanh thu và chi phí

Ông Phạm Mi Sên (57 tuổi), người có 11 năm làm tài xế công nghệ, cho rằng cách gọi “đối tác” hiện được sử dụng phổ biến trên các nền tảng chưa phản ánh đầy đủ nhu cầu đại diện và đối thoại của tài xế.

Theo ông, nếu tài xế được xác định là một nhóm lao động có đặc thù riêng, cần có cơ chế để họ tham gia trao đổi về những vấn đề trực tiếp ảnh hưởng đến công việc như giá cước, chiết khấu, thời gian hoạt động và chính sách hỗ trợ.

“Điều chúng tôi mong muốn là có một cơ chế rõ ràng để người lao động có thể tham gia thương lượng về những vấn đề liên quan trực tiếp đến mình”, ông Sên nói.

Ông Mi Sên chia sẻ ý kiến tại hội thảo sáng 15/9.

Theo ông Phùng Thái Quang, Phó chủ tịch Liên đoàn Lao động TP.HCM, Giám đốc Trung tâm Tư vấn và Hỗ trợ người lao động Công đoàn TP.HCM, thành phố hiện có khoảng 400.000 tài xế xe công nghệ và giao hàng.

Khảo sát nhanh 141 tài xế đang hoạt động trên Grab, Green SM và Be cho thấy 93,6% xác định lái xe công nghệ là công việc chính. Trong đó, 46,1% làm việc 8-10 giờ/ngày và 35,5% thường xuyên làm việc trên 10 giờ/ngày.

73,8% cho biết từng ít nhất một lần va chạm hoặc gặp tai nạn trên đường. Hơn 65% từng gặp các tình huống như lừa đảo, cướp giật hoặc quấy rối trong quá trình làm việc.

Về bảo hiểm, 73,4% tài xế cho biết chỉ tham gia BHYT hộ gia đình hoặc được công đoàn hỗ trợ; một bộ phận chưa tham gia bất kỳ loại hình bảo hiểm nào, kể cả BHYT.

Đáng chú ý, 92,9% tài xế được khảo sát mong muốn nghề nghiệp và địa vị pháp lý được xác định rõ hơn. 87,9% mong muốn có cơ chế phù hợp để tham gia các chính sách BHXH và được chăm lo về vật chất, tinh thần.

Các số liệu này đặt ra bài toán không chỉ về mức doanh thu của tài xế mà còn về thu nhập thực nhận sau chi phí và khả năng tiếp cận an sinh.

Ông Phùng Thái Quang ghi nhận những chia sẻ từ đội ngũ tài xế.

Phó giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đời sống xã hội, cho biết khảo sát 400 tài xế, gồm 200 người lái ôtô và 200 người lái xe máy, cho thấy số giờ làm việc của tài xế khá cao trong khi thu nhập chưa tăng tương ứng.

Với tài xế xe hai bánh, mức thu phổ biến là 318.000 đồng cho 9,2 giờ làm việc, tương đương khoảng 34.600 đồng/giờ. Tài xế ôtô có mức thu phổ biến 564.000 đồng cho 11,2 giờ, tương đương khoảng 50.400 đồng/giờ.

Đây là mức trước khi trừ nhiên liệu, bảo dưỡng, khấu hao phương tiện và các khoản chi phí liên quan.

Theo ông Lộc, khi đánh giá thu nhập của lao động nền tảng, cần tính đến toàn bộ chi phí mà tài xế phải tự chi trả. Đồng thời, cần xem xét đặc thù của mô hình này thay vì áp dụng máy móc cách tiếp cận của quan hệ lao động truyền thống.

Ba trụ cột để hoàn thiện chính sách

Từ kết quả khảo sát, ông Nguyễn Đức Lộc đề xuất xây dựng cơ chế bảo vệ tài xế công nghệ dựa trên 3 trụ cột: điều tiết, đại diện và tái phân phối.

Ở trụ cột điều tiết, cần nghiên cứu cách xác định quan hệ giữa tài xế và nền tảng dựa trên mức độ kiểm soát thực tế, chẳng hạn cơ chế phân phối việc, giá cước, đánh giá và các hình thức xử lý tài khoản.

Từ đó, cơ quan quản lý có thể xem xét mở rộng diện tham gia BHXH bắt buộc đối với một số nhóm lao động nền tảng, đồng thời xây dựng yêu cầu minh bạch phù hợp về thuật toán, cơ chế thưởng và việc tạm khóa hoặc chấm dứt quyền sử dụng tài khoản.

Việc quản lý thời gian làm việc cũng cần được nghiên cứu nhằm bảo đảm sức khỏe của tài xế và an toàn giao thông, nhất là với những người hoạt động trong thời gian dài.

Phó giáo sư Nguyễn Đức Lộc chỉ ra các giải pháp để đảm bảo quyền lợi cho tài xế công nghệ.

Ở trụ cột đại diện, ông Lộc đề xuất phát triển các hình thức đại diện phù hợp với đặc thù của tài xế công nghệ theo nghề hoặc địa bàn. Cùng với đó là thiết lập cơ chế đối thoại ba bên giữa đại diện tài xế, doanh nghiệp nền tảng và cơ quan quản lý.

Các vấn đề có thể đưa vào đối thoại gồm giá cước, tỷ lệ chiết khấu, cơ chế thưởng, việc khóa tài khoản và chính sách an sinh.

Trụ cột thứ ba là tái phân phối, theo hướng tăng sự tham gia của nền tảng vào hệ thống an sinh mà không nhất thiết phải sao chép hoàn toàn mô hình quan hệ lao động truyền thống.

Một phương án được đề xuất là thiết kế cơ chế đóng góp an sinh theo từng giao dịch, trong đó nền tảng đóng góp một phần doanh thu để hình thành nguồn bảo hiểm hoặc quỹ hỗ trợ cho tài xế. Thời gian đóng góp cũng có thể được thiết kế theo hướng cộng dồn khi tài xế hoạt động trên nhiều nền tảng.

“Trước mắt, nên ưu tiên các quyền lợi thiết thực như BHYT, tai nạn lao động và trợ cấp ốm đau, sau đó mở rộng sang hưu trí”, ông Lộc nói.

Ông cũng đề xuất nghiên cứu quỹ hỗ trợ rủi ro nghề nghiệp từ sự đóng góp của các nền tảng, nhằm hỗ trợ tài xế trong những trường hợp tai nạn, bệnh nặng hoặc tạm thời mất khả năng làm việc.

Cần khung pháp lý phù hợp với kinh tế nền tảng

Từ góc độ cơ quan BHXH, ông Nguyễn Quốc Thanh, Phó giám đốc BHXH TP.HCM, cho rằng việc nghiên cứu mở rộng BHXH bắt buộc đối với tài xế công nghệ sẽ tạo thêm cơ chế để người lao động được bảo đảm quyền lợi khi gặp rủi ro và khi hết tuổi lao động.

Theo ông, cần nghiên cứu bổ sung vào diện tham gia BHXH bắt buộc những nhóm lao động có việc làm, thu nhập tương đối ổn định và thường xuyên thông qua nền tảng số, ứng dụng công nghệ hoặc các mô hình việc làm linh hoạt, trong đó có tài xế công nghệ.

Đây cũng là bài toán cần được xem xét trong bối cảnh thị trường lao động ngày càng xuất hiện nhiều hình thức việc làm không hoàn toàn giống quan hệ lao động truyền thống.

Tại hội thảo, các tài xế mong có cơ chế hỗ trợ thích hợp để đảm bảo quyền lợi cho mình.

Với mô hình nền tảng, một mặt tài xế có sự linh hoạt về thời gian và có thể tham gia nhiều nền tảng; mặt khác, họ có thể phụ thuộc đáng kể vào hệ thống phân phối cuốc xe, cơ chế giá, đánh giá và các chính sách của nền tảng. Vì vậy, việc xây dựng chính sách cần cân bằng giữa tính linh hoạt của mô hình và quyền lợi tối thiểu của người lao động.

Kết luận hội thảo, ông Phùng Thái Quang cho biết Trung tâm Tư vấn và Hỗ trợ người lao động Công đoàn TP.HCM sẽ tiếp tục phối hợp với các bên liên quan kiến nghị xây dựng cơ chế minh bạch hơn về thuật toán, tăng đối thoại về tỷ lệ chiết khấu và các chính sách tác động trực tiếp đến tài xế.

Đồng thời, đơn vị này kiến nghị nghiên cứu mở rộng BHXH bắt buộc đối với tài xế công nghệ và xây dựng cơ chế an sinh phù hợp với đặc thù của lao động nền tảng.