Đề xuất giảm án khi nhận tội: Phải bảo đảm tự nguyện, kiểm chứng chứng cứ

Phải bảo đảm việc nhận tội hoàn toàn tự nguyện

Dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi đề xuất bổ sung cơ chế khoan hồng đối với người tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt được đề nghị, theo đó Tòa án có thể quyết định mức án thấp hơn mức tối thiểu của khung hình phạt áp dụng.

Đề xuất này đang thu hút sự quan tâm của các chuyên gia pháp lý về tính khả thi, điều kiện áp dụng và việc bảo đảm quyền bào chữa của người bị buộc tội

Trao đổi với VietTimes, PGS.TS, trung tướng Trần Văn Độ, nguyên Phó chánh án TAND Tối cao, nguyên Chánh án Tòa án quân sự Trung ương, đồng tình với đề xuất bổ sung cơ chế khoan hồng đối với người phạm tội tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt trong Bộ luật Hình sự sửa đổi.

Theo ông, đối với những vụ án mà bị cáo, bị can tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt có thể giúp thủ tục tố tụng đơn giản, ngắn gọn hơn, tránh kéo dài thời gian giải quyết vụ án. Người nhận tội cần được xem xét áp dụng hình phạt phù hợp, đồng thời việc chủ động nhận trách nhiệm cũng cần được khuyến khích thông qua chính sách khoan hồng của Nhà nước.

PGS.TS, trung tướng Trần Văn Độ, nguyên Phó chánh án TAND Tối cao, nguyên Chánh án Tòa án quân sự Trung ương. Ảnh: Báo Công lý.

Ông cho rằng cơ chế này còn góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả của hoạt động tố tụng hình sự. Khi người bị buộc tội nhận tội và chấp nhận hình phạt, vụ án có thể được giải quyết nhanh chóng hơn, hạn chế việc tiếp tục kháng cáo, kháng nghị, qua đó tiết kiệm thời gian, công sức và chi phí kinh tế, xã hội. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải bảo đảm người bị buộc tội thực sự tự nguyện nhận tội, không để xảy ra tình trạng nhận tội trong những vụ án oan.

Về việc luật hóa cơ chế này, trung tướng Trần Văn Độ cho rằng cần quy định cụ thể hơn những hệ quả pháp lý mà người nhận tội có thể được hưởng.

Theo ông, thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải hiện đã là những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Nếu bổ sung cơ chế mới, pháp luật cần xác định rõ những trường hợp có thể được miễn trách nhiệm hình sự, trường hợp được giảm nhẹ hình phạt tù và giới hạn hình phạt có thể áp dụng.

Ông cũng nhấn mạnh việc quy định rõ các hệ quả pháp lý sẽ giúp người phạm tội nhận thức được quyền lợi và trách nhiệm của mình khi lựa chọn nhận tội, chấp nhận hình phạt.

Một yêu cầu quan trọng khác được ông nhấn mạnh là phải bảo đảm việc nhận tội hoàn toàn tự nguyện. Cơ chế này không thể được áp dụng trên cơ sở ép buộc, áp đặt hoặc hứa hẹn để người bị buộc tội nhận tội. Đồng thời, cơ quan tiến hành tố tụng vẫn phải kiểm tra, xác minh để bảo đảm không xảy ra oan, sai. Nếu nội dung buộc tội chưa rõ ràng thì không nên áp dụng cơ chế nhận tội, chấp nhận hình phạt. Mục tiêu của việc đơn giản hóa thủ tục là giảm gánh nặng tố tụng nhưng vẫn phải bảo đảm quyền tố tụng của người bị buộc tội.

Về khắc phục hậu quả, Trung tướng Trần Văn Độ cho rằng người phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự và thực hiện nghĩa vụ bồi thường theo quy định. Nếu chủ động thực hiện những trách nhiệm này, họ có thể được Nhà nước xem xét khoan hồng. Theo ông, pháp luật cần khuyến khích người phạm tội nhận trách nhiệm và khắc phục những thiệt hại do hành vi của mình gây ra.

Cần phân biệt cơ chế mới với các quy định hiện hành

Trong khi đó, luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm, đánh giá đề xuất chính sách khoan hồng đối với người tự nguyện nhận tội là hướng cải cách đáng nghiên cứu.

Theo ông, tư pháp hình sự không chỉ nhằm xử phạt mà còn cần khuyến khích người phạm tội hợp tác làm rõ sự thật, khắc phục hậu quả và giải quyết vụ án hiệu quả hơn. Trong các vụ án phức tạp, sự hợp tác thực chất có thể tiết kiệm nguồn lực tố tụng, hỗ trợ thu hồi tài sản và bảo vệ quyền lợi của bị hại.

Tuy nhiên, luật sư lưu ý, giải quyết nhanh không đồng nghĩa với giải quyết đúng, việc nhận tội cũng không đương nhiên chứng minh toàn bộ cáo buộc. Vì vậy, hiệu quả chính sách phải được đánh giá cùng khả năng bảo đảm người bị buộc tội không bị gây sức ép phải nhận tội bằng nguy cơ chịu hình phạt bất lợi chỉ vì thực hiện quyền bào chữa.

Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm. Ảnh: TAT.

Theo luật sư Trương Anh Tú, pháp luật hiện hành đã ghi nhận các tình tiết giảm nhẹ như tự thú, thành khẩn khai báo, tích cực hợp tác và tự nguyện khắc phục hậu quả tại Điều 51 Bộ luật Hình sự. Điều 54 cũng quy định những trường hợp và giới hạn cụ thể khi quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt được áp dụng. Vì vậy, chính sách mới cần được phân biệt với các chế định hiện hành, không thể mặc nhiên coi là sự thay thế.

Luật sư cũng cho rằng một vấn đề cần làm rõ thêm là có nên coi việc chấp nhận hình phạt được đề nghị thành điều kiện hưởng khoan hồng. Người bị buộc tội có thể thừa nhận trách nhiệm về hành vi nhưng vẫn có căn cứ tranh luận về tội danh, thiệt hại hoặc mức hình phạt. Quyền tranh luận ấy không đồng nghĩa với thiếu hợp tác.

Luật sư Trương Anh Tú cũng cho rằng cần làm rõ liệu người bị buộc tội có bắt buộc phải đồng ý với mức hình phạt được đề nghị mới được hưởng khoan hồng hay không, bởi việc thừa nhận hành vi phạm tội không đồng nghĩa với việc phải chấp nhận mọi đề xuất về tội danh, thiệt hại hoặc mức hình phạt. Việc tiếp tục tranh luận về những vấn đề này không có nghĩa là thiếu hợp tác.

Theo luật sư Trương Anh Tú, trước hết phải khẳng định rằng nhận tội không thay thế nghĩa vụ chứng minh tội phạm. Khoản 2 Điều 98 Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành quy định lời nhận tội chỉ được coi là chứng cứ khi phù hợp với những chứng cứ khác của vụ án và không được sử dụng làm chứng cứ duy nhất để buộc tội, kết tội. Đây là nguyên tắc phải được giữ vững khi xây dựng cơ chế khoan hồng mới.

Điều cần làm rõ là ranh giới giữa tự nguyện nhận tội và chấp nhận hình phạt được đề nghị. Một người có thể thừa nhận hành vi phạm tội nhưng vẫn có căn cứ tranh luận về mức hình phạt. Vì vậy, cần bảo đảm họ được tư vấn pháp lý đầy đủ, hiểu rõ chứng cứ, hậu quả của quyết định nhận tội và không bị gây sức ép phải đồng ý với mức hình phạt đề nghị.

Dù người bị buộc tội có chấp nhận đề nghị hay không, Tòa án vẫn phải xem xét độc lập và quyết định hình phạt theo pháp luật.

Luật sư Trương Anh Tú dẫn kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy sự cần thiết của những bảo đảm này. Tại Anh và Wales, hướng dẫn giảm hình phạt khi nhận tội nhấn mạnh không được gây sức ép buộc người bị cáo buộc nhận tội; tại Hoa Kỳ, Quy tắc 11 yêu cầu Tòa án kiểm tra tính tự nguyện và căn cứ thực tế của lời nhận tội. Việt Nam có thể tham khảo những nguyên tắc bảo vệ quyền tố tụng, nhưng cần thiết kế cơ chế phù hợp với hệ thống pháp luật trong nước, thay vì sao chép mô hình thương lượng nhận tội nước ngoài.

Phải xác định đúng trách nhiệm cá nhân

Trong các vụ án kinh tế, tham nhũng, luật sư Trương Anh Tú cho rằng việc xác định đúng phạm vi trách nhiệm của từng cá nhân đặc biệt quan trọng, bởi một quyết định có thể trải qua nhiều cấp đề xuất, thẩm định, phê duyệt và thực hiện.

Người thừa nhận đã ký văn bản hoặc tham gia giao dịch không vì thế mà đương nhiên thừa nhận đã phạm tội, gây ra toàn bộ thiệt hại hoặc chịu trách nhiệm về hành vi của người khác. Cần phân biệt thừa nhận sự kiện, thừa nhận hành vi và nhận tội theo nghĩa pháp lý. Trách nhiệm hình sự phải được xác định trên cơ sở cấu thành tội phạm, lỗi, quan hệ nhân quả và phạm vi trách nhiệm cá nhân.

Từ thực tiễn bào chữa, luật sư đề xuất phép kiểm tra nghiệp vụ “Chứng cứ – Trách nhiệm cá nhân – Quyết định nhận tội”. Trước hết, cần xác định chứng cứ buộc tội có đầy đủ, hợp pháp và đáng tin cậy hay không. Tiếp đó, phải làm rõ hành vi, lỗi và hậu quả nào thực sự thuộc trách nhiệm của người bị buộc tội. Cuối cùng, cần xem xét việc nhận tội có phù hợp với sự thật vụ án và mang lại lợi ích pháp lý tương xứng với những khả năng bào chữa còn tồn tại hay không.

Việc tự nguyện nộp tiền khắc phục hậu quả cũng không tự động chứng minh trách nhiệm hình sự đối với toàn bộ khoản tiền đã nộp, nhưng không vì thế mà mất giá trị pháp lý. Ý nghĩa của việc nộp tiền phải được đánh giá trong tổng thể chứng cứ và hoàn cảnh cụ thể.

Khoan hồng không nên trở thành lợi thế của người có tiền

Theo luật sư Trương Anh Tú, cần phân biệt khả năng tài chính với thiện chí khắc phục và giá trị hợp tác thực tế. Người không đủ khả năng bồi thường toàn bộ nhưng chủ động giao nộp tài sản, cung cấp chứng cứ hoặc hỗ trợ thu hồi tài sản vẫn cần được đánh giá công bằng theo điều kiện luật định.

Ngược lại, người có khả năng nộp khoản tiền lớn không thể chỉ dựa vào điều kiện tài chính để được hưởng mức hình phạt đặc biệt nhẹ nếu tính chất hành vi, vai trò, lỗi và hậu quả không tương xứng. Chính sách khoan hồng phải khuyến khích khắc phục thiệt hại nhưng không được tạo cảm giác có thể dùng tiền thay thế việc đánh giá trách nhiệm hình sự.

Sự công bằng còn phụ thuộc khả năng tiếp cận luật sư và chứng cứ, nên quyền bào chữa thực chất phải được bảo đảm trong thiết kế thủ tục.

Để hoàn thiện dự thảo, luật sư Trương Anh Tú đề xuất phân biệt ba việc: người bị buộc tội được biết hình phạt đề nghị, đồng ý hay không đồng ý với đề nghị và Tòa án quyết định hình phạt. Đây là những hành vi pháp lý khác nhau.

Theo luật sư, không nên biến việc đồng ý trước với một mức hình phạt thành điều kiện cứng trong mọi trường hợp, bởi người thành khẩn nhận trách nhiệm vẫn có thể có căn cứ hợp pháp để đề nghị mức hình phạt khác.

Ngay cả khi không yêu cầu chấp nhận hình phạt, chính sách vẫn có thể khuyến khích hợp tác dựa trên thời điểm nhận tội và giá trị hỗ trợ làm rõ vụ án. Những vấn đề không còn tranh chấp có thể giúp tập trung hoạt động tố tụng, nhưng mức độ rút ngắn thủ tục phải tuân thủ điều kiện luật định.

Pháp luật cũng phải phân biệt ghi nhận hợp tác với gây bất lợi vì thực hiện quyền bào chữa. Người không có hành vi hợp tác cụ thể không đương nhiên được hưởng tình tiết giảm nhẹ dành cho hành vi đó, nhưng việc không nhận tội hoặc tiếp tục tranh tụng không thể tự nó trở thành tình tiết tăng nặng. Những tình tiết giảm nhẹ khác vẫn phải được xem xét nếu đáp ứng điều kiện pháp luật.

Theo luật sư Trương Anh Tú, có ba giới hạn không thể đánh đổi: trách nhiệm chứng minh tội phạm vẫn thuộc về cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng theo quy định pháp luật; Tòa án phải độc lập quyết định hình phạt theo pháp luật; và người bị buộc tội phải được bảo đảm quyền bào chữa thực chất.

"Khoan hồng phải là sự ghi nhận đối với trách nhiệm và hợp tác thực chất, không phải phần thưởng cho việc đánh đổi quyền bào chữa", luật sư Tú nói.