Đề xuất lược bỏ 5 nhóm hình thức văn bản quy phạm pháp luật

Tiếp tục chương trình Phiên họp thứ 7, chiều 2/10, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật Văn bản quy phạm pháp luật.

Mỗi chủ thể chỉ ban hành một hình thức văn bản quy phạm pháp luật

Trình bày tờ trình tại phiên họp, Bộ trưởng Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, một trong những điểm mới đáng chú ý là Chính phủ đề nghị đổi tên Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật thành Luật Văn bản quy phạm pháp luật.

Việc điều chỉnh tên gọi nhằm phản ánh đầy đủ hơn phạm vi của dự thảo, không chỉ quy định quy trình xây dựng, ban hành văn bản mà còn bao quát những nội dung cơ bản về tổ chức thi hành pháp luật.

Dự thảo đồng thời tinh gọn hệ thống văn bản quy phạm pháp luật theo hướng mỗi chủ thể chỉ ban hành một hình thức văn bản; lược bỏ 5 nhóm hình thức văn bản và chuyển các nội dung thuộc thẩm quyền của chủ thể tương ứng sang hình thức văn bản phù hợp.

Bộ trưởng Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình bày tờ trình tóm tắt dự án Luật. (Ảnh: DUY LINH)

Các nguyên tắc trong xây dựng, ban hành và tổ chức thi hành văn bản quy phạm pháp luật cũng được bổ sung, trong đó nhấn mạnh yêu cầu không để quy định pháp luật bị lợi dụng nhằm tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; đồng thời xác định vai trò chi phối, định hướng của các nguyên tắc cơ bản trong những luật nền tảng thuộc lĩnh vực công và tư.

Về quy trình xây dựng luật, pháp lệnh, dự thảo tiếp tục phân định rõ quy trình xây dựng chính sách và quy trình soạn thảo, nhưng bảo đảm sự liên thông, kế thừa kết quả giữa các giai đoạn. Thay vì quy định một bước thẩm định chính sách riêng, dự thảo thiết kế cơ chế lấy ý kiến và quy định trách nhiệm bắt buộc tham gia của một số bộ, cơ quan ngang bộ trong phạm vi quản lý ngành, lĩnh vực.

Dự thảo cũng hoàn thiện trình tự, thủ tục rút gọn và việc xây dựng, ban hành văn bản trong trường hợp đặc biệt; bổ sung cơ chế xử lý vấn đề khẩn cấp, cấp bách khi Quốc hội không thể họp; quy định cụ thể hơn việc ban hành văn bản để thí điểm chính sách đối với luật, nghị định và nghị quyết của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh.

Một nội dung quan trọng khác, theo Bộ trưởng Tư pháp, là đưa vào luật những quy định cơ bản về giải thích, hướng dẫn áp dụng, kiểm tra, rà soát, hệ thống hóa, hợp nhất, đánh giá hiệu quả thi hành và phản ứng chính sách. Công nghệ số, chuyển đổi số và cơ sở dữ liệu lớn về pháp luật được xác định là những công cụ phục vụ cả quá trình xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật.

Thận trọng với cơ chế điều chỉnh quy định của luật khi Quốc hội không thể họp

Nêu quan điểm thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết, đa số ý trong Thường trực Ủy ban tán thành tên gọi Luật Văn bản quy phạm pháp luật; tuy nhiên đề nghị cần xác định rõ phạm vi điều chỉnh của luật. Nếu mở rộng theo toàn bộ "vòng đời" của văn bản, từ xây dựng, ban hành đến tổ chức thi hành, rà soát và xử lý vấn đề phát sinh, nội dung dự thảo cũng phải được thiết kế tương xứng. Một số ý kiến đề nghị cân nhắc giữ tên gọi hiện hành nếu phạm vi điều chỉnh về cơ bản không thay đổi.

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu trình bày báo cáo thẩm tra. (Ảnh: DUY LINH)

Đối với đề xuất lược bỏ hình thức văn bản quy phạm pháp luật là nghị quyết của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội từ ngày 1/3/2027, bên cạnh đa số ý kiến tán thành chủ trương đơn giản hóa hệ thống văn bản, có ý kiến đề nghị cân nhắc tiếp tục sử dụng các hình thức này đến hết năm 2027 để xử lý cơ bản những vấn đề thực tiễn đặt ra; đồng thời đánh giá đầy đủ hệ quả pháp lý và phương án xử lý những vấn đề phát sinh sau khi lược bỏ. Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị làm rõ vì sao dự thảo giữ lại thông tư liên tịch trong khi đề xuất bỏ nghị quyết liên tịch.

Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nhất trí bổ sung nguyên tắc không để quy định pháp luật bị lợi dụng để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Tuy nhiên, việc cụ thể hóa nguyên tắc này thành yêu cầu bắt buộc cơ quan thẩm định, thẩm tra phải nhận diện những quy định có thể bị lợi dụng cần được cân nhắc kỹ về tính khả thi.

Nội dung được cơ quan thẩm tra lưu ý là đề xuất cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chính phủ điều chỉnh quy định của luật trong một số trường hợp.

Theo dự thảo, Ủy ban Thường vụ Quốc hội có thể ban hành pháp lệnh để điều chỉnh quy định của luật không do Chính phủ trình; Chính phủ có thể ban hành nghị định để điều chỉnh quy định của luật do Chính phủ trình trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp, hoặc để điều chỉnh nội dung mang tính kỹ thuật nhằm giải quyết ngay vấn đề phát sinh. Việc điều chỉnh sau đó phải được báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất.

Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nhận định đây là chính sách mới nhưng hồ sơ dự án chưa thể hiện đầy đủ kết quả nghiên cứu, cơ sở lý luận, thực tiễn và đánh giá tác động. Các khái niệm giữ vai trò quyết định đối với việc kích hoạt cơ chế như "khẩn cấp", "cấp bách", "Quốc hội không thể họp được" hay "nội dung mang tính kỹ thuật" chưa có nguyên tắc, tiêu chí và điều kiện xác định cụ thể.

Quang cảnh phiên họp. (Ảnh: DUY LINH)

Dự thảo cũng chưa phân biệt rõ cơ chế này với trường hợp khẩn cấp, cấp bách thuộc cơ chế đặc biệt khác được quy định trong dự thảo Luật. Ngoài ra, theo cơ quan thẩm tra, đề xuất trên chưa thống nhất với nguyên tắc một văn bản quy phạm pháp luật chỉ được sửa đổi, bổ sung bởi văn bản của chính cơ quan đã ban hành.

Đáng chú ý, Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị đánh giá kỹ việc chuyển một "thủ tục đặc biệt", vốn được quy định trong văn bản riêng, thành thủ tục có tính thường xuyên trong luật. Việc bổ sung cơ chế mới phải được đặt trong mối quan hệ với quy trình xây dựng pháp luật thông thường và các cơ chế đặc thù hiện có, tránh tạo ra một "lối đi riêng" nhưng thiếu giới hạn và thiếu công cụ kiểm soát.

Trong trường hợp thật sự cần thiết bổ sung cơ chế này, cơ quan thẩm tra đề nghị nghiên cứu theo hướng: trên cơ sở đề nghị của Chính phủ, cơ quan hoặc cá nhân có thẩm quyền, Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét, quyết định việc điều chỉnh quy định của luật. Phương án này xuất phát từ vị trí của Ủy ban Thường vụ Quốc hội là cơ quan thường trực của Quốc hội, thực hiện một số nhiệm vụ trong thời gian Quốc hội không họp.

Bên cạnh các nội dung lớn trên, cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ tiếp tục rà soát nguồn lực tài chính, nhân lực bảo đảm thi hành; hoàn thiện các quy định về khái niệm văn bản quy phạm pháp luật, văn bản quy định chi tiết, cơ chế đặc thù, chính sách thí điểm, tham vấn chính sách, quy trình soạn thảo, áp dụng văn bản và giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh.