Đền Bạch Mã: Dấu ấn nghìn năm của ngựa thần trấn giữ phía Đông Thăng Long

Tọa lạc tại số 76 phố Hàng Buồm, đền Bạch Mã là một trong những di tích lịch sử quan trọng nhất của Hà Nội. Bước chân qua cổng đền, du khách sẽ ngay lập tức cảm nhận được không gian tĩnh mịch, tách biệt hoàn toàn với sự náo nhiệt của khu phố cổ tấp nập bên ngoài. Đây không chỉ là nơi chiêm bái tâm linh mà còn là biểu tượng văn hóa gắn liền với quá trình hình thành kinh thành Thăng Long.

Ngôi đền nằm tại khu vực trung tâm phố cổ, có đông du khách ghé thăm. Ảnh: Nguyễn Huy

Vị thế quan trọng trong Thăng Long Tứ Trấn

Trong hệ thống di tích "Tứ Trấn" của Hà Nội, đền Bạch Mã giữ vị trí trấn giữ phía Đông, được xây dựng sớm nhất trong số bốn ngôi đền. Nơi đây thờ thần Long Đỗ - vị thần gắn liền với núi Nùng, nơi hội tụ khí thiêng của sông núi kinh đô xưa. Cùng với đền Voi Phục (trấn Tây), đền Quán Thánh (trấn Bắc) và đền Kim Liên (trấn Nam), đền Bạch Mã tạo thành hệ thống bảo vệ linh thiêng cho kinh thành Thăng Long.

Theo các tài liệu lịch sử, sự linh thiêng của đền đã có từ thời Bắc thuộc. Khi quan đô hộ nhà Đường là Cao Biền đắp thành Đại La, đất đai liên tục sụt lở. Sau khi thấy thần Long Đỗ hiện linh, Cao Biền đã dùng bùa phép trấn yểm nhưng đều thất bại trước uy linh của vị thần nước Nam, cuối cùng phải lập đền thờ để cầu xin sự phù hộ.

Phương đình đền Bạch Mã thiết kế mở, ở giữa đặt lư hương lớn. Ảnh: Nguyễn Huy

Truyền thuyết về ngựa trắng giúp vua xây thành

Tên gọi của ngôi đền gắn liền với giai thoại lịch sử năm 1010, khi vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư về Đại La. Trong quá trình xây dựng thành Thăng Long, công trình nhiều lần bị đổ sập không rõ nguyên nhân. Sau khi nhà vua sai người tới đền cầu khấn, một con ngựa trắng từ trong đền phi ra, đi đến đâu để lại dấu chân đến đó.

Nhà vua đã cho xây thành theo đúng dấu chân ngựa trắng và công trình đã đứng vững với thời gian. Để ghi nhớ công ơn, vua Lý Thái Tổ đã phong thần làm Thành hoàng Thăng Long và đặt tên di tích là đền Bạch Mã.

Kiến trúc nghệ thuật thời Nguyễn đặc sắc

Dù có lịch sử nghìn năm, diện mạo đền Bạch Mã hiện nay mang đậm dấu ấn của đợt trùng tu lớn vào năm 1839 dưới thời Nguyễn. Ngôi đền được bố trí hài hòa trên một trục chính với điểm nhấn là hệ thống mái vòm "vỏ cua" nối liền các tòa nhà. Thiết kế này tạo nên một không gian liên hoàn, vừa rộng rãi vừa thoáng đãng, hiếm thấy ở các ngôi đền cổ khác.

Ban thờ tự tại đền với hệ thống cửa võng, hoành phi và câu đối được sơn son thếp vàng. Ảnh: Nguyễn Huy

Khu vực đại bái nổi bật với bộ khung gỗ theo lối "chồng rường, giá chiêng", trang trí tinh xảo các họa tiết mây lửa và hoa lá. Tại cung cấm, tượng thần Long Đỗ được đặt uy nghi trên ngai thờ, bên cạnh là tượng ngựa trắng sơn son thếp vàng trong tư thế đứng, biểu trưng cho uy linh của vị thần thiêng.

Ngôi đền cổ kính với hai bức phù điêu Thanh Long - Bạch Hổ đắp nổi tinh xảo. Ảnh: Nguyễn Huy

Điểm đến văn hóa của du khách quốc tế

Với vị trí đắc địa ngay trung tâm phố cổ, đền Bạch Mã không chỉ thu hút người dân địa phương mà còn là điểm dừng chân yêu thích của du khách nước ngoài. Chị Carotta, một du khách 33 tuổi đến từ Ý, chia sẻ rằng kiến trúc tại đây hoàn toàn khác biệt so với các nhà thờ ở châu Âu, mang lại một trải nghiệm văn hóa vô cùng thú vị.

Chị Carotta (ngoài cùng bên phải) và bạn bè rất ấn tượng với kiến trúc của ngôi đền. Ảnh: Nguyễn Huy

Hiện nay, đền vẫn lưu giữ được 15 bia cổ ghi chép về sự tích, nghi lễ và các lần trùng tu. Ngoài ra, các hiện vật như bộ đồ lễ bộ, kích, đao, thương và cả tượng Phật trong đền đã thể hiện rõ quan niệm "tam giáo đồng tôn" đặc trưng trong đời sống tâm linh của người Việt xưa.

Lễ hội và các nghi thức truyền thống

Hằng năm, vào tháng Hai âm lịch, đền Bạch Mã tổ chức hội đền với nghi lễ rước xuân và tục "vọt thổ ngưu" (đánh trâu đất). Đây là một nghi thức nông nghiệp cổ xưa có từ thời Lý Thái Tông, mang ý nghĩa xua tan khí lạnh mùa đông, cầu mong mưa thuận gió hòa và mùa màng tươi tốt.

Đền Bạch Mã lưu giữ nhiều di vật quý, mang vẻ linh thiêng của ngôi đền nghìn năm tuổi chốn kinh kỳ. Ảnh: Nguyễn Huy

Đối với nhiều người dân như anh Đặng Quốc Cường (48 tuổi, Thái Bình), việc ghé thăm đền Bạch Mã vào dịp đầu năm mới đã trở thành một thói quen không thể thiếu để cầu nguyện bình an và sức khỏe cho gia đình. Sự linh thiêng và vẻ đẹp cổ kính của ngôi đền nghìn năm tuổi tiếp tục là điểm tựa tâm linh vững chắc trong lòng người dân và du khách thập phương.

Ngôi đền thiêng là nơi du khách thập phương tìm về để chiêm bái, cầu nguyện. Ảnh: Nguyễn Huy

Tuệ Nhân