Đến ngôi làng ở Hải Nam (Trung Quốc), khám phá cách người dân sống cùng di sản

Vòng múa kết nối những người xa lạ

Một ngày tháng 10, chúng tôi đến thôn Mao Nạp, thuộc xã Thủy Mãn, thành phố Ngũ Chỉ Sơn, tỉnh Hải Nam (Trung Quốc). Nằm dưới chân ngọn núi cao nhất đảo Hải Nam, ngôi làng của người Lê hiện ra giữa màu xanh của những đồi chè và núi rừng.

Đón chúng tôi là tiếng chiêng, tiếng trống cùng những điệu múa rộn ràng của người dân tộc Lê và dân tộc Miêu trong trang phục truyền thống.

Tiết mục điệu múa dân tộc Miêu tại làng Mao Nạp. 

Ấn tượng nhất là khoảnh khắc các nghệ nhân mời phóng viên trong đoàn ASEAN cùng tham gia điệu múa cộng đồng của người Lê. Không chút ngần ngại, nhiều đồng nghiệp bước vào vòng múa. Tôi cũng nhập cuộc, làm theo những động tác được hướng dẫn: nâng tay, vòng tay trước ngực rồi nhẹ nhàng vẫy ra ngoài.

Những bước chân ban đầu còn lúng túng nhanh chóng bắt nhịp cùng tiếng trống. Giữa vòng người chuyển động, khoảng cách giữa nghệ nhân và khách tham quan dường như được xóa nhòa.

Người dân tại thôn này giải thích, ba động tác trong điệu múa tượng trưng cho việc đón phúc lành, tài lộc và những điều cát tường. Xưa kia, mỗi dịp được mùa hay lễ hội, dân làng lại quây quần múa hát, cầu mong cuộc sống no ấm, bình an. Năm 2007, điệu múa được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể cấp tỉnh Hải Nam.

Phóng viên trong đoàn ASEAN cùng tham gia điệu múa cộng đồng của người Lê

Hòa vào vòng múa cùng những đồng nghiệp đến từ nhiều quốc gia, chúng tôi cảm nhận rõ sức kết nối của văn hóa, dù khác biệt về ngôn ngữ và phong tục.

Nhưng từ không khí náo nhiệt ấy, một câu hỏi cũng đặt ra: Khi những đoàn khách rời đi, các điệu múa, tiếng hát truyền thống được gìn giữ và tiếp nối như thế nào?

Cách trung tâm thành phố Ngũ Chỉ Sơn khoảng 30km, Mao Nạp là làng trồng chè lâu đời của người Lê. Những năm gần đây, địa phương này kết hợp cảnh quan rừng mưa nhiệt đới, đồi chè và văn hóa truyền thống để phát triển du lịch, mở thêm cơ hội việc làm cho người dân.

Khi người trẻ tiếp nối di sản

Trong chương trình giao lưu, chúng tôi gặp Tăng Nhược Hinh, 28 tuổi, người biểu diễn dân ca dân tộc Miêu. Cô trình bày bài “Ca ngợi ơn Đảng” trên giai điệu phát triển từ làn điệu Xuyên Quang truyền thống.

“Có thể nói văn hóa đã nuôi sống chúng tôi, người trẻ cũng đang dần có ý thức ở lại quê hương, giữ gìn bản sắc văn hóa và làm du lịch”, Tăng Nhược Hinh chia sẻ.

Những nhịp sạp tre rộn ràng chào đón khách quý của người Lê

Câu chuyện của cô gái trẻ gợi ra một vấn đề đáng suy ngẫm: Muốn người trẻ gắn bó với văn hóa dân tộc, ngoài tình yêu và ý thức gìn giữ truyền thống, họ còn cần những cơ hội việc làm, thu nhập ngay trên quê hương.

Tại Ngũ Chỉ Sơn, một trong những giải pháp được triển khai là đưa di sản văn hóa phi vật thể vào trường học, thay vì chỉ truyền dạy trong phạm vi gia đình.

Theo báo cáo của chính quyền địa phương này, từ năm 2021, chương trình đưa di sản vào trường học và các lớp dệt thổ cẩm đã được triển khai tại 14 trường tiểu học, trung học, với hơn 10.000 tiết học và 45.000 lượt tham gia học tập, đào tạo.

Các cuộc thi kỹ năng dệt, thêu dành cho thiếu nhi, cùng hoạt động nghệ nhân hướng dẫn người trẻ, cũng được duy trì.

Với người Lê, thổ cẩm không đơn thuần là vải vóc hay trang phục. Mỗi hoa văn, kỹ thuật kéo sợi, nhuộm, dệt và thêu đều mang theo tri thức, ký ức cộng đồng cùng những quan niệm thẩm mỹ được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Năm 2009, UNESCO ghi danh kỹ thuật kéo sợi, nhuộm, dệt và thêu truyền thống của người Lê vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Đến năm 2024, di sản này được chuyển sang Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, đánh dấu kết quả của những nỗ lực bảo vệ và trao truyền di sản.

Du khách thưởng thức trà ở thôn Mao Nạp

Theo số liệu địa phương, hiện thành phố Ngũ Chỉ Sơn có hơn 5.400 người nắm vững kỹ thuật dệt thổ cẩm truyền thống.

Những con số ấy chưa thể phản ánh đầy đủ mức độ gắn bó lâu dài của thế hệ trẻ với nghề truyền thống. Tuy nhiên, việc đưa di sản vào trường học, mở rộng hoạt động truyền dạy đã tạo thêm cơ hội để người trẻ tiếp cận và thực hành những giá trị văn hóa của dân tộc mình.

Để di sản trở thành sinh kế

Giữ gìn một nghề truyền thống đã khó, tạo điều kiện để người thực hành di sản sống được bằng nghề còn là bài toán không dễ giải.

Tại Ngũ Chỉ Sơn, chính quyền địa phương này đang tìm cách kết nối nghề thủ công truyền thống với thiết kế, thị trường và hoạt động du lịch.

Những họa tiết thổ cẩm của người Lê không chỉ xuất hiện trên trang phục truyền thống mà còn được đưa vào túi xách, phụ kiện và các sản phẩm thời trang hiện đại. Các thiết kế sử dụng chất liệu, họa tiết thổ cẩm cũng từng được giới thiệu tại Tuần lễ Thời trang Paris.

Theo báo cáo địa phương này, 7 cơ sở sản xuất gắn với di sản tại Ngũ Chỉ Sơn đạt doanh thu gần 5 triệu nhân dân tệ mỗi năm, tương đương khoảng 19,4 tỷ đồng.

Tuy nhiên, đây là doanh thu của các cơ sở sản xuất trên địa bàn thành phố, chưa phản ánh thu nhập thực tế của từng nghệ nhân hay hộ gia đình.

Di sản dệt thổ cẩm của người dân tộc Lê được UNESCO đưa vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại

Tại Mao Nạp, sinh kế của người dân được mở rộng thông qua sự kết hợp giữa nghề trồng chè truyền thống, cảnh quan sinh thái và hoạt động du lịch. Đến đây, du khách không chỉ thưởng trà, ngắm núi rừng mà còn có thể tìm hiểu trang phục dân tộc, thưởng thức các tiết mục văn nghệ, trải nghiệm văn hóa bản địa và mua sản phẩm địa phương.

Thôn cũng hợp tác với doanh nghiệp để xây dựng cơ sở lưu trú, khu trải nghiệm, điểm giới thiệu sản phẩm. Đáng chú ý, mô hình “CEO nông thôn” được triển khai, mời những người có kinh nghiệm tham gia quản lý, điều hành hoạt động du lịch.

Theo số liệu địa phương này cung cấp, các doanh nghiệp hoạt động tại Mao Nạp đã tạo việc làm ổn định cho 28 lao động. Trong 5 tháng đầu năm 2026, thôn đón 131.300 lượt khách, doanh thu du lịch đạt hơn 6,56 triệu nhân dân tệ, tương đương khoảng 25,42 tỷ đồng.

Những kết quả này cho thấy tiềm năng khai thác giá trị văn hóa gắn với phát triển kinh tế địa phương. Tuy nhiên, quá trình ấy vẫn còn không ít thách thức.

Các cơ sở sản xuất thủ công còn hoạt động phân tán, liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm chưa thật sự thông suốt. Việc đưa di sản vào hoạt động du lịch cũng đặt ra yêu cầu bảo đảm người dân giữ vai trò chủ thể, được hưởng lợi tương xứng và có điều kiện tiếp tục thực hành văn hóa truyền thống trong đời sống thường ngày.

Bởi giá trị của một di sản không thể chỉ đo bằng lượng khách tham quan hay doanh thu du lịch.

Từng có dịp đến công tác tại nhiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở Việt Nam, tôi hiểu rằng mỗi bản làng có điều kiện tự nhiên, văn hóa và sinh kế khác nhau. Không có một công thức bảo tồn nào phù hợp với tất cả.

Những năm gần đây, thôn Mao Nạp kết hợp cảnh quan rừng mưa nhiệt đới, đồi chè và văn hóa truyền thống để phát triển du lịch, mở thêm cơ hội việc làm cho người dân. Ảnh: CCTV

Mao Nạp cũng không phải mô hình có thể sao chép nguyên vẹn. Nhưng từ câu chuyện người dân địa phương nơi đây, có thể thấy một hướng tiếp cận đáng suy ngẫm: bảo tồn di sản không chỉ là khôi phục điệu múa, giữ lại một nghề thủ công hay mở thêm những lớp truyền dạy, mà còn phải tạo điều kiện để người nắm giữ di sản có động lực tiếp tục trao truyền cho thế hệ sau.

Rời Mao Nạp, tôi vẫn nhớ vòng múa rộn ràng giữa người dân và những phóng viên ASEAN. Những bước chân ban đầu còn vụng về, nhưng chỉ sau ít phút đã hòa chung nhịp.

Vòng múa ấy khép lại khi cuộc giao lưu kết thúc. Còn để di sản tiếp tục sống, điều quan trọng hơn cả là những người tạo ra và gìn giữ nó có thể gắn bó với văn hóa của mình, không chỉ trong những buổi biểu diễn đón khách mà cả trong cuộc sống thường ngày.