Di sản Lê Quý Đôn và khát vọng tri thức ở Điện Biên

Tượng đài nhà bác học Lê Quý Đôn.

Lê Quý Đôn, tên thuở nhỏ là Lê Danh Phương, tự Đoàn Hậu, hiệu Quế Đường, sinh ngày 2/8/1726 tại làng Diên Hà, trấn Sơn Nam xưa, nay thuộc xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên. Từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh, ham học và có ý chí vươn lên. Năm 18 tuổi, ông đỗ đầu kỳ thi Hương; năm 24 tuổi đỗ đầu thi Hội; năm 26 tuổi đỗ đầu thi Đình. Con đường khoa bảng hiển hách mở đầu cho cuộc đời dấn thân của một trí thức lớn. Lê Quý Đôn từng đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng trong triều Lê. Trên mỗi cương vị, ông luôn quan tâm đến dân sinh, kinh tế, giáo dục, quản lý xã hội và việc bảo vệ chủ quyền đất nước. Ông coi người làm quan phải hiểu đời sống Nhân dân, lấy lợi ích của quốc gia và cuộc sống yên ổn của dân làm mục tiêu phấn đấu.

Trong bối cảnh xã hội Đại Việt thế kỷ XVIII nhiều biến động, Lê Quý Đôn dành nhiều tâm huyết nghiên cứu, khảo sát thực tiễn để đề xuất những giải pháp chấn hưng đất nước. Tư tưởng trọng dân, trọng hiền tài, đề cao trách nhiệm của người làm quan và yêu cầu xây dựng kỷ cương xã hội thể hiện rõ trong các trước tác cũng như hoạt động thực tiễn của ông. Tinh thần ấy vẫn gợi mở nhiều bài học về trách nhiệm công vụ, xây dựng đội ngũ cán bộ và phát huy nguồn lực con người trong giai đoạn hiện nay.

Lê Quý Đôn được hậu thế tôn vinh là nhà bác học lớn bởi khối lượng trước tác đồ sộ, phạm vi nghiên cứu rộng và phương pháp khảo cứu nghiêm cẩn. Ông để lại nhiều công trình giá trị về lịch sử, địa lý, văn học, triết học, giáo dục, kinh tế, nông nghiệp, thiên văn, lịch pháp, y học… Những tác phẩm tiêu biểu như Đại Việt thông sử, Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục, Quần thư khảo biện, Toàn Việt thi lục, Vân đài loại ngữ đã góp phần lưu giữ kho tàng tư liệu quý giá về đất nước, con người và văn hóa Việt Nam. Trong đó, Vân đài loại ngữ được đánh giá là một bộ bách khoa thư tiêu biểu của Việt Nam thời phong kiến. Qua công trình này, Lê Quý Đôn thể hiện năng lực tổng hợp, phân loại, đối chiếu và lý giải tri thức trên nhiều lĩnh vực. Phương pháp nghiên cứu của ông đặt nền tảng trên việc khảo sát thực tế, thu thập tư liệu, kiểm chứng thông tin trước khi đưa ra nhận định. Đây là giá trị khoa học có ý nghĩa sâu sắc, thể hiện tư duy độc lập và tinh thần tôn trọng sự thật.

Điều làm nên tầm vóc Lê Quý Đôn còn là quan niệm sâu sắc về giáo dục. Ông đề cao học tập suốt đời, coi học phải đi đôi với hành, gắn tri thức với đạo đức và trách nhiệm đối với xã hội. Với ông, việc học trước hết nhằm hoàn thiện bản thân, sau đó góp phần xây dựng đất nước hưng thịnh. Tư tưởng trọng dụng hiền tài, phát hiện và bồi dưỡng nhân tài của ông vẫn là bài học có giá trị đối với sự nghiệp đổi mới giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao hôm nay.

Lê Quý Đôn cũng là nhà văn hóa lớn, dành nhiều công sức sưu tầm, ghi chép và hệ thống hóa di sản văn hóa dân tộc. Qua các công trình của mình, ông đã lưu giữ nhiều tư liệu về lịch sử, địa lý, phong tục, tập quán, thơ văn, sản vật và đời sống xã hội Đại Việt. Những di sản đó góp phần làm sâu sắc nhận thức về truyền thống văn hiến, bồi đắp lòng tự hào dân tộc và ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa Việt Nam.

Ngôi trường mang tên nhà bác học - Trường THPT Chuyên Lê Quý Đôn là cơ sở giáo dục mũi nhọn của tỉnh Điện Biên.

Ngày 31/10/2025, tại Kỳ họp thứ 43 Đại hội đồng UNESCO tổ chức tại Samarkand, Cộng hòa Uzbekistan, UNESCO đã thông qua nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn. Sự kiện khẳng định giá trị vượt thời gian của di sản Lê Quý Đôn, ghi nhận những đóng góp của ông đối với khoa học, văn hóa và giáo dục.

Tại Điện Biên, tên nhà bác học được đặt cho Trường THPT Chuyên Lê Quý Đôn - cơ sở giáo dục mũi nhọn của tỉnh. Qua nhiều năm xây dựng và phát triển, nhà trường đã trở thành địa chỉ đào tạo, bồi dưỡng học sinh giỏi, góp phần tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho địa phương và đất nước. Từ nền tảng chất lượng giáo dục toàn diện, Trường THPT Chuyên Lê Quý Đôn liên tục đạt nhiều kết quả nổi bật trong các kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh, cấp quốc gia, nghiên cứu khoa học kỹ thuật, tuyển sinh đại học và các hoạt động giáo dục khác. Nhiều học sinh của trường đã đạt thành tích cao, trở thành sinh viên tại các trường đại học uy tín trong nước, tiếp tục học tập tại nước ngoài hoặc đóng góp trên nhiều lĩnh vực.

Những kết quả ấy được tạo nên từ sự quan tâm của ngành Giáo dục và Đào tạo, sự đầu tư của tỉnh, tâm huyết của đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên cùng tinh thần nỗ lực vươn lên của các thế hệ học sinh. Môi trường học tập tại trường hướng tới khơi dậy khả năng tự học, tư duy sáng tạo, kỹ năng nghiên cứu và ý thức trách nhiệm của người học. Đây cũng là sự vận dụng sinh động tinh thần thực học, thực hành, trọng dụng nhân tài mà Lê Quý Đôn từng đề cao.

Dấu ấn mới nhất của nhà trường là thành tích của em Đặng Quỳnh Trang, học sinh lớp 12C3. Trong Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, em đạt 38,5 điểm tổ hợp Toán, Vật lý, Hóa học và Ngữ văn; trong đó Toán và Hóa học đạt điểm 10, Vật lý đạt 9,75 điểm, Ngữ văn đạt 8,75 điểm. Kết quả này giúp Quỳnh Trang trở thành đồng thủ khoa toàn quốc của kỳ thi.

Thành tích của Quỳnh Trang là niềm vui, niềm tự hào của gia đình, nhà trường và ngành Giáo dục và Đào tạo Điện Biên. Ba năm học tại Trường THPT Chuyên Lê Quý Đôn, em luôn duy trì kết quả học tập tốt, đạt danh hiệu học sinh giỏi toàn diện. Ở các kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh môn Hóa học, em từng giành giải Nhất năm lớp 10, giải Nhì năm lớp 11 và tiếp tục giành giải Nhất năm lớp 12.

Từ tấm gương của danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn đến thành tích của nữ sinh Đặng Quỳnh Trang là mạch nối của truyền thống hiếu học. Một bên là tầm vóc của nhà bác học với khát vọng mở mang dân trí, chấn hưng đất nước; một bên là sự nỗ lực vươn lên của học sinh Điện Biên trong thời đại mới. Cả hai cùng cho thấy sức mạnh của tri thức, của ý chí tự học và trách nhiệm đối với quê hương, đất nước.

Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn là dịp để mỗi cán bộ, giáo viên, học sinh và người dân thêm trân trọng di sản trí tuệ của cha ông. Những thành tích trong giảng dạy, học tập và dấu ấn của em Đặng Quỳnh Trang là minh chứng sinh động cho việc tiếp nối truyền thống hiếu học, nuôi dưỡng khát vọng vươn lên bằng tri thức trên mảnh đất lịch sử cực Tây Tổ quốc.